Аққу Goni-дің соңынан, өзен сағасындағы аралға дейін
Didi қыстап шығуға ұшып бара жатқан аққу Goni-дің соңынан ереді.
Өзен мен теңіз тоғысатын Ыльсукто сулы алқабында кімдер тұратынын, адамдардың сол тұрғындар үшін не істейтінін үнсіз бақылайды.
Ең соңында сулы алқаптың тіршілік иелерімен қоштасатын, Didi-дің жыл құстарымен бірге жүрген бақылау күнделігі.
Одан сайын суытпай тұрып, жолға!
Қар басқан даладан бір үлкен құс қанатын пырылдатып қақты! Мен де дәл қасына ілесіп бірге көтерілдім.
Аяқ астым аппақ қар. Демің шықса сол бойда қатып қалатындай, сондай суық.
«Сәлем! Мен Goni боламын. Аққу отбасының тұңғышымын.» деп қасымда ұшып келе жатқан құс сергек амандасты.
Goni былтыр зейнетке шыққан әкесінің орнына, биыл алғаш рет отбасын бастап қысқы ұшуды жүргізіп келе жатқан жетекші екен. Алғаш рет жетекші болғаны бір түрлі иығынан көрініп тұр.
«Мына тундра тым суық, мұнда қыстап шыға алмаймыз. Жылы Ыльсуктоға барамыз. Ойбай-ау, одан сайын суытпай тұрып тезірек жүрейік!» деп Goni айқайлаған бойда қанат қағысы одан сайын жиілеп кетті.
Бүгін мен де осы қысқы саяхатқа ақырын қосылып алдым. Goni-ге ілессем, өзеннің сағасында бар дейтін әлгі аралды көре аламын ғой.
Аспан жолында кездескен жабайы үйрек отбасы
Бұлттан жоғары көтерілсек, аспан құсқа толы екен.
Аққу ғана емес. Атын білмейтін құстар тізбектеліп, бәрі бір жаққа қарай тынымсыз қанат қағып келеді.
«Анаған қара! Бәрі де қыстап шығуға Ыльсуктоға бара жатыр.» деп Goni бүйірді нұсқады.
Содан қуана дауыстап жіберді. «Сәлем, үйрек-ау? Көріспегелі қашан~»
Қасында ұшып келе жатқан жабайы үйрек басын бұрды. «О-о, Goni, аман-есенсің бе? Жетекші болып қалыпсың ғой! Құтты болсын!»
«Ха-ха, рақмет. Бұл қыста да аман-есен болайық.» деп Goni қымсынғандай күлді, сол көрініс бір түрлі жылы болып көрінді.
Алғаш баратын жол да қасыңда досың болса оңай екен-ау. Менің де көңілім көтеріліп, одан сайын қарқынды ұштым.
Өзен мен теңіз тоғысса, арал пайда болады екен
Goni-дің інісі ағасына тығыла түсіп сұрады. «Аға, біз баратын Ыльсукто қандай жер?»
«Ол — Нактон өзенінің сағасындағы арал. Алыстан бастау алған өзен ұзақ ағып келіп, Оңтүстік теңізбен тоғысатын жер ғой.»
Мен де құлағымды тікшитіп қойдым. Өзен мен теңіз тоғысады дегені қандай жер болды екен?
«Өзен ұзақ ағып төмендегенде бірте-бірте баяулайды. Сонда өзімен ала келген топырақ пен құм ақырын шөгіп жиналады, сол жинала-жинала пайда болған арал — Ыльсукто.» деп Goni қанатымен төменді нұсқады.
Өзеннің топырақ жинап жасаған аралы дейсің бе!
Өзен суы мен теңіз суы араласатын жер болғандықтан, басқа жерде көрмейтін алуан түрлі тіршілік иесі тұрады екен.
«Ә? Аға, ана көрініп тұрған арал ма?» деп іні толқыған даусымен сұрады.
«Иә! Міне, жетіп те қалдық. Анау — Ыльсукто.» Goni сөзін аяқтамай жатып, аяқ астымыздан жасыл арал қылт ете қалды. Пәлі, шынымен өзеннің дәл ортасында тұр ғой!
Сулы алқапта кім тұратынын үнсіз қарап шықтым
Аралға қонған бойда Goni қуанып кетті. «Жыл құстарының мұнда ұнатуының себебі бар. Сулы алқап жақсы сақталған, сондықтан жейтін нәрсе шынымен көп!»
Жейтін нәрсе көп дейді. Қандай тұрғындар бар екеніне қызығып шыдай алмадым.
WAGZAK JUMP-тан «Сулы алқапқа саяхат» әңгімесін ашып қарадым. Балшықты жағалау мен су жағасында тұратын тіршілік иелерін жақыныраақ көргім келді.
Goni әуелі мені шөп арасына бастап барды. «Мынау — қоға. Өзен мен теңіз тоғысатын жерде осылай топ-топ болып өседі.»
Goni тұмсығымен топырақты ақырын қопарса, тамырында толық түйнек ілініп тұр екен. Картоп пен тәтті картоп сияқты дөп-дөңгелек.
«Осы түйнек тамыр — біз, аққулардың ең жақсы көретін жемі.» деп Goni тамсанып қойды, соншалықты дәмді етіп айтқаны-ай.
Келесі кезек — бақалшақтарда. Goni бір жұқа бақалшақты нұсқады. «Мынаудың қабығы басқа бақалшақтан әлдеқайда жұқа, сондықтан оңай сынады. Бізге өте қымбат жем!»
Оның қасында қалың бақалшақ та бар. «Мынау — бізде жиі кездесетін бақалшақ, Нактон сағасында да көп тұрады.»
Goni қосып айтқаны сәл күтпеген нәрсе болды. Бұл бақалшақтың қабығынан го ойынына арналған ақ тас та жасалады екен. Бақалшақ қабығынан ойын тасы шығады дегені қандай қызық.
Сол кезде балшық түбінде бірдеңе бүйірлей сып етті. Шаян! Goni: «Бұл — балшық шаяны. Жағалауға тесік қазып тұрады» деді.
Жақындап көрейін десем, шаян мені байқап қалып тесігіне сып етті! Сонша жылдам, көзді ашып-жұмғанша жоқ болды.
«Алыстан адам өтсе де бірден тығылып қалады. Сәл қорқақтау ғой.» деп Goni күлді. Мен де бірге күлдім де, бос тесікті ұзақ қарадым. Шаян-ау, кешір. Сені шошытам деген ойым жоқ еді.
Адамдар құстар үшін алқап жасапты дейсің бе?
Ұзақ шолып жүрсем, көгілдір арпа алқабы жайқалып жатыр екен. Құстар оның үстіне көптеп қонып, жем шоқып жүр.
«Мына арпа алқабы бар ғой,» деп Goni даусын бәсеңдетті, «адамдар біз, жыл құстары жейік деп әдейі еккен.»
Мен тек үнсіз Goni-ге қарадым. Құстарға жем болсын деп бір алқапты тұтасымен жасап беріпті ме?
«Жем орны ғана емес. Сулы алқапты сақтау үшін адамдардың істейтіні тағы бар. Бір-бірлеп көрсетейін.» деп Goni қанатын жайып алға түсті.
Арал екі жағында қала тұрып, өзеннің дәл ортасында қалқып жатыр. Ал аралға жеткізетін көпір түп-түзу емес, сәл иілген екен.
«Анау Ыльсукто көпірі — әдейі иіп салған.» деген Goni-дің сөзінен көзім бақырайып кетті. Әдейі иіп пе?
Біз демалатын сулы алқапқа қаланың шулы дауысы естілмесін деп, жолды айналдыра бұрып берген екен. Бір көпірді де құстарды ойлап иіп қойыпты.
Goni тағы да айтты. «Кіруге болмайтын уақыт бөлек бар, сол кезде көше шамдарын да түгел сөндіреді. Біз жайлырақ демалсын деп.»
Адамдар сулы алқапты көруге келсе де тамақ ішпейді, шатыр тікпейді, қоқысты да қайда болса сонда тастамайды.
Аралда тұратын жануар мен шөпті жасырын ұстап не жұлып әкетпейді де.
«Сендер де бізді қымбат санайтын шығарсыңдар? Шын жүректен рақмет!» деп Goni маған үнсіз қарап айтқанда, мұрным бір түрлі ашып кетті.
Ыльсукто көрінісін тағы бір рет шолып шықтым
Күн ұясына батарда Goni екеуміз аралдың үстін бір айналып шықтық.
Қоға өсетін су жағасы, бақалшақ пен шаян тұратын балшықты жағалау, құсқа толы арпа алқабы, әрі иіліп тұрған көпір.
Аспаннан алғаш көргенде өзеннің ортасындағы жай ғана жасыл арал еді, енді тірі дем алып тұрған ауыл сияқты көрінеді.
Өзен топырақ жинап жасаған аралда осынша көп тұрғын мекен етіп жүр екен ғой. Бір-бірлеп қарап шыққаным қандай жақсы болды.
Goni отбасымен арпа алқабына орналасып, ұзақ сапардың соңында қанатын жинады. Алғашқы жетекшілік міндетін тамаша атқарды-ау.
Сулы алқаптың достары, аман болыңдар
Енді менің үйге қайтатын уақытым.
Goni-ге қол бұлғадым. «Goni-ау, алып келгенің үшін рақмет. Қысты жақсы өткіз!»
Балшықты жағалау жаққа да ақырын сәлем айттым. «Шаян-ау, бақалшақ-ау, қоға-ау~ бәрің аман болыңдар!»
Естіген де шығар-ау, бірақ несі бар. Үнсіз қол бұлғап кете беремін ғой.
Goni көктем келгенде қайтадан алыс солтүстікке ұшып кетер. Соған дейін осы сулы алқап шаршаған қанаттар алаңсыз демалатын жылы мекен болып қала берсе екен. Жақсы демал, Goni-ау. Тағы кездесейік.
▶ WAGZAK JUMP-тың нақты AR экрандары
Didi кездескен сулы алқап пен жыл құстарының әңгімесін AR арқылы өзің көр
← Бүйіріне сырғытып көр
Сулы алқаптың достарымен өзің барып кездесесің бе?
WAGZAK JUMP — әлемнің ішіне секір
Жиі қойылатын сұрақтар
С. Ыльсукто аралы қалай пайда болған?
Ыльсукто — Нактон өзенінің сағасында, яғни өзен Оңтүстік теңізбен тоғысатын жерде орналасқан арал. Өзен алыстан ағып келіп, теңізге жақындағанда жылдамдығы баяулайды да, өзімен ала келген топырақ пен құм шөгіп жиналады. Сол ұзақ уақыт жинала-жинала пайда болған арал — Ыльсукто. Өзен суы мен теңіз суы араласатын жер болғандықтан алуан түрлі тіршілік иесі тұрады, сондықтан қыста аққу сияқты жыл құстары келеді.
С. Сулы алқапта қандай достар тұрады?
Өзен мен теңіз тоғысатын сулы алқапта су жағасында топ-топ болып өсетін қоға (оның толық түйнек тамыры аққудың жемі), қабығы жұқа бақалшақ, жиі кездесетін қалың бақалшақ, әрі балшықты жағалауға тесік қазып тұратын шаян сияқты алуан түрлі тіршілік иесі бар. Жемі көп болғандықтан, қыстап шығуға келген жыл құстарына өте жақсы мекен болады.
С. Өзен не саябақта құс кездессе не істеу керек?
Құсты көрсеңіз, үнсіз алыстан қарап тұрыңыз. Шулап немесе тым жақындасаңыз, құстар шошып ұшып кетуі мүмкін. Табиғи саябаққа барғанда тағам мен қоқысты қалдырмай, міндетті түрде үйге ала қайтыңыз. Сонда ғана жануар достардың үйі таза сақталады. Өз ауданыңыздағы өзен не саябақта қандай жануар мен өсімдік тұратынын серуендей жүріп ақырын іздеп көру де жақсы.
Келесі жолы тағы бір қызық әңгіме ала келемін. Сәлеммен, Didi.