लागलं तर एकाच बोटाला, मग अख्खा पाय का दुखतो?
Purum च्या पायाचा अंगठा आपटला, पण तो म्हणतो की फक्त बोट नाही, अख्खा पाय दुखतोय.
Didi आपल्या शरीराला “सगळीकडे का दुखतं?” असं एकेक करून विचारते त्याची गोष्ट.
नाचणाऱ्या सांगाडा-पाहुण्यासोबत हाडं आणि स्नायू कसे हातमिळवणी करून काम करतात ते बघू या.
“आई गं… बोटाला लागलं तर अख्खा पाय का दुखतो?”
“आई गं… आई गं…”
Purum एक पाय टप टप टेकत, लंगडत लंगडत चालत येतोय.
म्हणतो की पायाचा एक अंगठा उंबऱ्याला आपटला, पण चेहरा पार वाकडा झालाय.
“Didi, गंमतच आहे. लागलं तर फक्त एकाच बोटाला… पण पोटरीही ठणकते, मांडीही आखडते, अख्खा पाय दुखतोय.”
शेजारून बघणाऱ्या Saerom ने मान हलवली. “अरे, Purum नाटक करतोय~ हो ना Popo सर?”
पण मला जरा शंका आली. नाटक म्हणावं तर खरंच दुखत असल्यासारखं दिसतंय. पायाच्या एकाच जागी लागलं तर वरपर्यंत का दुखतं?
Popo सरांना विचारलं — “खरंच जोडलेली असतात?”
Popo सर तरंगत आले आणि Purum च्या पायावर हळूच हात ठेवला. “फक्त बोट न दुखणं हे खरं तर अगदी स्वाभाविकच आहे.”
“का?” मी अगदी जवळ सरकले.
“पायाच्या बोटाचं हाड दुखावलं की त्या बोटाभोवतीचा स्नायू आणि पाय हलवणारा स्नायू दचकून जोरात ताणले जातात. मग त्यांना जोडलेले पोटरीचे, मांडीचे स्नायूसुद्धा रांगेने ताणले जातात.”
“अरे, ते सगळे जोडलेले असतात~?” Saerom चे डोळे विस्फारले. नाटक म्हणत होती, आणि आता तीच जास्त चकित झाली.
मलाही पटेना म्हणून पुन्हा विचारलं. “खरंच? जोडलेले कसे असतात?”
Popo सरांनी वरच्या बटणाकडे टच करून दाखवलं. “नुसत्या बोलण्याने पटत नाही ना? मग चला, शरीराच्या आतच जाऊन विचारून येऊ.”
“तू कोण आहेस?” नाचणारा सांगाडा प्रकटला
“रूप बदल! हेय, हॉप!” Popo सरांनी Purum कडे हात पुढे केला आणि—
Purum ची त्वचा हळूहळू पारदर्शक झाली, आणि खडखड वाजणारा, फक्त पांढरी हाडं उरलेला सांगाडा होऊन गेला!
“अरे बापरे! हे काय!” Purum ने स्वतःचा हात वर करून बघितला आणि आणखी दचकला. “माझ्या शरीरात एवढी हाडं होती?”
सांगाडा Purum खांदे उडवतो, गुडघे हलवतो. भीती वाटत नाही, उलट गोड वाटतं. पाहुणा म्हणून नाचणारा सांगाडा-दोस्त आमच्यासमोर हजर!
“थांब, तुला एकेक करून विचारू का?” मी हात वर केला. प्रश्न तर खूपच होते.
डोक्यापासून पायाच्या बोटापर्यंत, हाडांना विचारू या
सगळ्यात आधी गोल कवटीला विचारलं. “तू काय काम करतेस?”
गोल वाडग्यासारखी कवटी जणू उत्तर देत असल्यासारखी चमकली. आतल्या मेंदूला पुरतं कवेत घेऊन जपते, आणि डोळे, कान, नाक व तोंडाला बसायला जागा करून देते. म्हणजे कडक शिरस्त्राण घातल्यासारखंच की.
मग डावी-उजवीकडे लांब वळलेल्या बरगड्या. बारा जोड्या धनुष्यासारख्या वळून मोठी टोपली तयार करतात. तिच्या आत फुफ्फुसं आणि हृदय अगदी नीट बसलेली असतात.
“छातीवर हात ठेवून एक मोठा श्वास घे.” Popo सरांनी सांगितल्याप्रमाणे केलं तर श्वास आत घेताना बरगड्या जरा पसरल्या आणि पुन्हा मिटल्या. वाह, हाड हलतंय!
पाठीच्या अगदी मधोमध बघितलं तर सांधेसांधे जोडलेला जाड खांब हजर! पाठीचा कणा म्हणतात. शरीराच्या अगदी मध्यभागी राहून तोल सांभाळतो, आणि आपण ताठ उभं राहावं म्हणून आधार देणारा खांब आहे.
त्याच्या खाली कंबरेचं हाड. पाठीचा कणा आणि दोन्ही पाय जोडणारी जागा. वरून येणारं वजन झेलून पायांपर्यंत पोहोचवतं. म्हणूनच आपण चालू शकतो.
“हाताच्या बोटांची हाडं तर हरभऱ्यासारखी छोटी, आणि सत्तावीस इतकी आहेत.” सांगाडा Purum बोटं हलवू लागला. आखूड सांधे पुष्कळ असल्याने आपण मनाला येईल तशी सहज हलवू शकतो.
“हाडं एकमेकांना कशी जोडलेली असतात?” सांध्याचं उत्तर
इथे मी सगळ्यात मोठा प्रश्न विचारला. “पण हाड आणि हाड जोडून सहज वळतं कसं?”
तेवढ्यात कोपर आणि मनगट चमकले. सांधा म्हणतात. हाड आणि हाड एकमेकांना भिडून जोडले जातात ती जागा. ती आहे म्हणूनच आपण हात वाकवू-सरळ करू शकतो आणि मनगट गोल फिरवू शकतो.
“एकदा मनगट गोल फिरवून बघ.” सांगितल्याप्रमाणे गोल फिरवलं तर आत काहीतरी मऊपणे फिरत असल्यासारखं वाटलं. हेच सांध्याचं काम.
सांगाडा Purum ने एक भर घातली. “पण माझी आजी म्हणायची की तिचा गुडघा दुखतो. सांधा खूप वेळ आणि खूप वापरला की झिजून दुखू शकतो म्हणे.” मग वाट्टेल तसा नाही वापरायचा, जपून वापरायचा.
“माझी हाडं किती?” अनपेक्षित आकडा
“Popo सर! आपल्या शरीरात एकूण किती हाडं आहेत?” बोटांवर मोजूनही काही कळेना.
“मोठ्या माणसाला 206 इतकी. पण…” Popo सर मिश्कील हसले. “नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाला 450 इतकी असतात.”
“अरे?! एवढ्याशा बाळाला जास्त?” हे तर खरंच अपेक्षित नव्हतं.
कळलं की मोठं होताना छोटी हाडं एकमेकांत मिसळून संख्या कमी होते. आणि हाडं हळूहळू कडक होत जातात, कडक झाली की आणखी लांब होणं अवघड, म्हणून मोठं झालं की उंची थांबते.
म्हणजे आत्ता माझी उंची भरभर वाढतेय याचं कारण म्हणजे माझी हाडं अजून मऊ आहेत आणि वाढत आहेत. किती अजब!
“आता स्नायूमॅन!” अखेर उलगडलं कोडं
तेवढ्यात Popo सरांनी पुन्हा हात पुढे केला. “स्नायूंनाही भेटायला हवं ना? रूप बदल!”
सांगाडा असलेला Purum यावेळी फुगीर स्नायूमॅन होऊन हजर, बघ! “हाहाहा, भारी दिसतोय ना~?” Purum ने दोन्ही हातांनी बेटकुळ्या फुगवल्या.
“माझ्या शरीरात एवढे स्नायू होते?” Purum पुन्हा चकित झाला.
“हो तर. स्नायू म्हणजे आपल्या वजनाचा जवळजवळ निम्मा भाग.” Popo सरांच्या बोलण्यावर सगळे “हॅं!” करून ओरडलो. माझ्या शरीराचा निम्मा भाग स्नायू होता.
आता कुठे तो पहिला प्रश्न हळूहळू उलगडल्यासारखा वाटतोय. लागलं तर एकाच बोटाला आणि अख्खा पाय का दुखत होता.
“स्नायू हाडांना वेढून जपतात, आणि हाडांना हलवतातही.” Popo सरांनी स्नायूमॅन Purum ला हळूहळू चालवलं.
एक पाऊल पाय उचलला की फक्त पायाचा स्नायू हलत नाही. गुडघ्याचा स्नायू, मांडीचा स्नायू रांगेने सोबत हलतात. सगळे जोडलेले असल्याने एकदमच!
“अच्छा!” माझ्याकडून नकळत गुडघ्यावर थाप पडली. पायाचं बोट दुखतं म्हणून त्याला जोडलेले सगळे स्नायू एकत्र काम करून थकतात, आणि म्हणूनच अख्खा पाय ठणकत होता.
“खरंच की! सगळं जोडलेलंच होतं!” Purum खळखळून हसला. नाटक म्हणणाऱ्या Saerom चा चेहरा कधीच खजील झाला होता. “Purum… माफ कर, खरंच खूप दुखलं असेल.”
“मनाला येईल तसे न हलवता येणारे स्नायूही असतात?”
आणखी एक प्रश्न सुचला. “स्नायू सगळे माझ्या मनाप्रमाणे हलतात का?”
“नाही.” Popo सरांनी Purum चा हात वाकवला-सरळ केला. “हातासारखे माझ्या इच्छेप्रमाणे हलणाऱ्या स्नायूंना सांगाड्याचे स्नायू म्हणतात. हाडांना घट्ट चिकटून हाडं ओढतात आणि पसरवतात.”
“पण जठर किंवा आतड्यांसारख्या जागा हलवणारे स्नायू, मी सांगितलं नाही तरी आपणहून काम करतात. ते मनाला येईल तसे हलवता येत नाहीत.”
“हृदयसुद्धा?” मी छातीवर हात ठेवला. धडधड धडधड, न थकता धडधडतंय.
“हो. हृदय धडधडवणारा स्नायू झोपेतसुद्धा विश्रांती घेत नाही.” वाह, मी झोपलेली असतानाही मन लावून काम करणारा स्नायू होता तर.
घरी येऊन, स्वतः बेटकुळी फुगवून बघितली
घरी परत आल्यावर सगळ्यात आधी केलेलं काम. हात सरळ ताणला, आणि मग हैयाऽ! म्हणत वाकवून बघितला.
तर हाताचा वरचा भाग फुगून वर आला. दुसऱ्या हाताने चाचपून बघितलं तर कडक लागला.
हाच स्नायू आखूड होऊन हाड ओढतो म्हणे. स्नायू आकसला की हाड त्याच्यामागे वाकतं, आणि बेटकुळी फुगून येते!
कोपर, गुडघा आणि डोक्यावरही टक टक वाजवून बघितलं. त्वचेच्या आत काहीतरी कडक लागतं ना? ते सगळं हाडच. आपल्या शरीराच्या कानाकोपऱ्यात हाडं आणि स्नायू हातमिळवणी करून दडलेले होते.
हो खरंच, हाडं आणि स्नायू मजबूत करायला बाहेर मनसोक्त धावायचं-खेळायचं, आणि दूध किंवा सुक्या लहान मासळीसारखे कॅल्शियमवाले पदार्थ सगळे सारखे खायचे म्हणे. आज संध्याकाळी सुक्या मासळीची भाजी एक घास जास्त खाणार.
पण ऐक ना… Purum ला एका बोटामुळे अख्खा पाय दुखत होता, आणि मी आत्ता ठणठणीत उड्या मारत हिंडतेय. न दुखणं याचाही अर्थ हाडं आणि स्नायू गुण्यागोविंदाने काम करताहेत असाच का? हो हो.
▶ WAGZAK JUMP ची खरी AR स्क्रीन
Didi बरोबर AR मधून प्रत्यक्ष भेटा
← बाजूला सरकवून बघा
माझ्या शरीरातली हाडं आणि स्नायू स्वतः भेटायचेत?
WAGZAK JUMP — उडी घ्या जगात
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्र. पायाच्या एकाच जागी लागलं तर अख्खा पाय का दुखतो?
कारण आपल्या शरीरातली हाडं आणि स्नायू एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असून सोबत काम करतात. पायाच्या बोटाला लागलं की त्या बोटाभोवतीचा स्नायू आणि पाय हलवणारा स्नायू दचकून ताणले जातात, आणि त्यांना जोडलेले पोटरी-मांडीचे स्नायूसुद्धा रांगेने ताणले जातात. म्हणून लागलं जरी एकाच जागी असलं, तरी अख्खा पाय ठणकतो.
प्र. माणसाच्या शरीरात किती हाडं असतात?
मोठ्या माणसाला सुमारे 206. गंमत म्हणजे नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाला सुमारे 450, म्हणजे जास्त. मोठं होताना छोटी हाडं एकमेकांत मिसळून संख्या कमी होते. हाडांमध्ये कवटी, बरगड्या, पाठीचा कणा, हाताची हाडं, पायाची हाडं, हात-पायाच्या बोटांची हाडं वगैरे येतात, आणि हाड व हाड भिडून हलतात त्या जागेला ‘सांधा’ म्हणतात.
प्र. हाडं आणि स्नायू मजबूत करण्यासाठी काय करावं?
बाहेर मनसोक्त धावणं-खेळणं आणि शरीर खूप हलवणं, तसंच दूध किंवा सुक्या लहान मासळीसारखे कॅल्शियम भरपूर असलेले पदार्थ सगळे सारखे खाणं चांगलं. स्नायू हाडांना वेढून जपतात व हलवतात, आणि आपल्या वजनाचा जवळजवळ निम्मा भाग व्यापतील इतके महत्त्वाचे असतात. नीट खाल्लं आणि नीट खेळलं की हाडं व स्नायू दोन्ही सोबत मजबूत होतात.
पुढच्या वेळी पुन्हा एक मजेदार गोष्ट घेऊन येईन. कळावे, Didi.