વાગ્યું તો એક જ આંગળીએ, તો આખા પગમાં કેમ દુખે છે?
Purum ના પગનો અંગૂઠો ભટકાયો, પણ એ કહે છે કે ફક્ત આંગળી નહીં, આખો પગ દુખે છે.
Didi આપણા શરીરને “બધે કેમ દુખે છે?” એમ એક પછી એક પૂછે છે એની વાર્તા.
નાચતા હાડપિંજર મહેમાન સાથે મળીને હાડકાં ને સ્નાયુ કેવી રીતે હાથ મિલાવીને કામ કરે છે એ નિહાળીએ.
“ઓય ઓય… આંગળીએ વાગ્યું તો આખો પગ કેમ દુખે?”
“ઓય ઓય… ઓય ઓય…”
Purum એક પગ ટપ ટપ ટેકવતો, લંગડાતો લંગડાતો ચાલી આવે છે.
કહે છે કે પગનો એક અંગૂઠો ઉંબરે ભટકાયો, પણ મોઢું સાવ બગડી ગયું છે.
“Didi, નવાઈની વાત છે. વાગ્યું તો ફક્ત એક જ આંગળીએ… પણ પિંડી પણ ટીસ મારે, સાથળ પણ જકડાય, આખો પગ દુખે છે.”
બાજુમાં જોતી Saerom એ ડોકું હલાવ્યું. “અરે, Purum નાટક કરે છે~ ખરું ને Popo સર?”
પણ મને જરા શંકા ગઈ. નાટક ગણીએ તોય સાચે જ દુખતું હોય એવું લાગે છે. પગની એક જ જગ્યાએ વાગ્યું તો ઉપર સુધી કેમ દુખે?
Popo સરને પૂછ્યું — “સાચે જ જોડાયેલાં છે?”
Popo સર તરતા તરતા આવ્યા ને Purum ના પગ પર હળવેથી હાથ મૂક્યો. “ફક્ત આંગળી ન દુખે એ તો ખરેખર સ્વાભાવિક જ છે.”
“કેમ?” હું બરાબર પાસે ગઈ.
“પગની આંગળીનું હાડકું દુખાય એટલે એ આંગળીને વીંટળાયેલો સ્નાયુ ને પગ હલાવતો સ્નાયુ ચમકીને જોરથી તણાય. તો પછી એની સાથે જોડાયેલા પિંડી ને સાથળના સ્નાયુ સુધ્ધાં હારબંધ તણાઈ જાય.”
“હેં, એ બધાં જોડાયેલાં છે~?” Saerom ની આંખો પહોળી થઈ. નાટક કહેતી હતી, ને હવે પોતે જ વધારે ચોંકી ગઈ.
મનેય ગળે ન ઊતર્યું એટલે ફરી પૂછ્યું. “સાચે જ? જોડાયેલાં કઈ રીતે છે?”
Popo સરે ઉપરના બટન સામે ટચ કરીને ચીંધ્યું. “વાતોથી ગળે ન ઊતરે ને? તો ચાલો, શરીરની અંદર જ જઈને પૂછી આવીએ.”
“તું કોણ છે?” નાચતું હાડપિંજર પ્રગટ્યું
“રૂપ બદલ! હેય, હોપ!” Popo સરે Purum તરફ હાથ લંબાવ્યો ને—
Purum ની ચામડી ધીરે ધીરે પારદર્શક થઈ, ને ખડખડ કરતું, ફક્ત ધોળાં હાડકાં બાકી રહેલું હાડપિંજર બની ગયો!
“ઓ બાપ રે! આ શું!” Purum એ પોતાનો હાથ ઊંચો કરીને જોયો ને વધારે ચોંક્યો. “મારા શરીરમાં આટલાં બધાં હાડકાં હતાં?”
હાડપિંજર Purum ખભા ઉછાળે, ઘૂંટણ હલાવે. બીક નથી લાગતી, ઊલટાનું વહાલું લાગે છે. મહેમાન તરીકે નાચતું હાડપિંજર-દોસ્ત અમારી સામે હાજર!
“ઊભો રહે, તને એક પછી એક પૂછું?” મેં હાથ ઊંચો કર્યો. સવાલ તો ઘણા હતા.
માથાથી પગની આંગળી સુધી, હાડકાંને પૂછીએ
સૌથી પહેલાં ગોળ ખોપરીને પૂછ્યું. “તું શું કામ કરે છે?”
ગોળ વાટકા જેવી ખોપરી જાણે જવાબ આપતી હોય એમ ચમકી. અંદરના મગજને પૂરેપૂરું વીંટળાઈને સાચવે છે, ને આંખ, કાન, નાક ને મોંને બેસવાની જગ્યા કરી આપે છે. એટલે કે કઠણ હેલ્મેટ પહેરી હોય એવું જ ને.
પછી ડાબે-જમણે લાંબી વળેલી પાંસળીઓ. બાર જોડ ધનુષની જેમ વળીને મોટી ટોપલી બનાવે છે. એની અંદર ફેફસાં ને હૃદય બરાબર ગોઠવાયેલાં છે.
“છાતી પર હાથ મૂકીને એક ઊંડો શ્વાસ લે.” Popo સરના કહેવા પ્રમાણે કર્યું તો શ્વાસ અંદર લેતાં પાંસળીઓ સહેજ પહોળી થઈને પાછી સંકોચાઈ. વાહ, હાડકું હલે છે!
પીઠની બરાબર વચ્ચે જોયું તો સાંધેસાંધે જોડાયેલો જાડો થાંભલો હાજર! કરોડરજ્જુ કહે છે. શરીરની બરાબર વચ્ચે રહીને સમતોલન જાળવે છે, ને આપણે ટટ્ટાર ઊભા રહી શકીએ એ માટે ટેકો આપતો થાંભલો છે.
એની નીચે થાપાનું હાડકું. કરોડરજ્જુ ને બંને પગને જોડતી જગ્યા. ઉપરથી આવતું વજન ઝીલીને પગ સુધી પહોંચાડે છે. એટલે જ આપણે ચાલી શકીએ છીએ.
“હાથની આંગળીનાં હાડકાં તો ચણા જેવાં નાનાં, ને સત્તાવીસ જેટલાં છે.” હાડપિંજર Purum આંગળીઓ હલાવવા લાગ્યો. ટૂંકા સાંધા ઘણા હોવાથી આપણે મન ફાવે તેમ ચપચપ હલાવી શકીએ છીએ.
“હાડકાં એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલાં?” સાંધાનો જવાબ
અહીં મેં સૌથી મોટો સવાલ પૂછ્યો. “પણ હાડકું ને હાડકું જોડાઈને ચપચપ વળે છે કઈ રીતે?”
એટલામાં કોણી ને કાંડું ચમક્યાં. સાંધો કહે છે. હાડકું ને હાડકું એકબીજાને અડીને જોડાય એ જગ્યા. એ છે એટલે જ આપણે હાથ વાળી-સીધો કરી શકીએ ને કાંડું ગોળ ફેરવી શકીએ.
“એક વાર કાંડું ગોળ ફેરવી જો.” કહ્યા પ્રમાણે ગોળ ફેરવ્યું તો અંદર કંઈક નરમાશથી ફરતું હોય એવું લાગ્યું. આ જ સાંધાનું કામ છે.
હાડપિંજર Purum એ એક વાત ઉમેરી. “પણ મારાં દાદી કહેતાં કે એમનો ઘૂંટણ દુખે છે. સાંધો બહુ વખત ને બહુ વાપરીએ તો ઘસાઈને દુખી શકે છે એમ કહે છે.” તો પછી આડેધડ ન વાપરવો, જાળવીને વાપરવો.
“મારાં હાડકાં કેટલાં?” અણધાર્યો આંકડો
“Popo સર! આપણા શરીરમાં કુલ કેટલાં હાડકાં છે?” આંગળીના વેઢે ગણ્યે પણ સમજ ન પડી.
“મોટેરાંને 206 જેટલાં. પણ…” Popo સર મલકાયા. “હમણાં જન્મેલા બાળકને 450 જેટલાં હોય છે.”
“હેં?! નાનકડા બાળકને વધારે?” આ તો સાચે જ ધાર્યું નહોતું.
જાણવા મળ્યું કે મોટા થતાં થતાં નાનાં હાડકાં એકબીજા સાથે ભળી જાય ને સંખ્યા ઘટે. ને હાડકાં ધીરે ધીરે કઠણ થતાં જાય, કઠણ થાય પછી વધારે લાંબાં થવું અઘરું, એટલે મોટા થઈએ ત્યારે ઊંચાઈ અટકી જાય.
એટલે અત્યારે મારી ઊંચાઈ ઝપાટાબંધ વધે છે એનું કારણ એ કે મારાં હાડકાં હજી પોચાં છે ને વધી રહ્યાં છે. કેવું અદ્ભુત!
“હવે સ્નાયુમૅન!” આખરે ઉકેલાયું કોયડું
ત્યાં જ Popo સરે ફરી હાથ લંબાવ્યો. “સ્નાયુને પણ મળવું જોઈએ ને? રૂપ બદલ!”
હાડપિંજર હતો એ Purum આ વખતે ફૂલેલો સ્નાયુમૅન બની ગયો, લે જો! “વાહવા, રુઆબદાર લાગું છું ને~?” Purum એ બંને હાથે બાવડાં ફુલાવ્યાં.
“મારા શરીરમાં આટલા બધા સ્નાયુ હતા?” Purum વળી ચોંક્યો.
“હાસ્તો. સ્નાયુ તો આપણા વજનનો લગભગ અડધો ભાગ છે.” Popo સરની વાત સાંભળીને બધાં “હેં!” કરી ઊઠ્યાં. મારા શરીરનો અડધો ભાગ સ્નાયુ હતો.
હવે કુટીને પેલો સવાલ ધીરે ધીરે ઉકેલાતો લાગે છે. વાગ્યું તો એક જ આંગળીએ ને આખો પગ કેમ દુખતો હતો.
“સ્નાયુ હાડકાંને વીંટળાઈને સાચવે છે, ને હાડકાંને હલાવે પણ છે.” Popo સરે સ્નાયુમૅન Purum ને ધીમે ધીમે ચલાવ્યો.
એક ડગલું પગ ઉપાડ્યો એટલે ફક્ત પગનો સ્નાયુ નથી હલતો. ઘૂંટણનો સ્નાયુ, સાથળનો સ્નાયુ હારબંધ સાથે હલે છે. બધા જોડાયેલા હોવાથી એકસાથે!
“ઓહો!” મારાથી અનાયાસે ઘૂંટણ પર તાળી પડાઈ ગઈ. પગની આંગળી દુખે એટલે એની સાથે જોડાયેલા બધા સ્નાયુ ભેગા મળીને કામ કરવામાં થાકે, ને એટલે આખા પગમાં ટીસ ઊઠતી હતી.
“સાચે જ! બધું જોડાયેલું જ હતું!” Purum ખિલખિલાટ હસ્યો. નાટક કહેતી Saerom નું મોઢું ક્યારનુંય દિલગીર થઈ ગયું હતું. “Purum… માફ કરજે, સાચે જ બહુ દુખ્યું હશે.”
“મન ફાવે તેમ ન હલાવી શકાય એવા સ્નાયુય છે?”
બીજો એક સવાલ મનમાં આવ્યો. “સ્નાયુ બધા મારા મન પ્રમાણે હલે છે?”
“ના.” Popo સરે Purum નો હાથ વાળ્યો-સીધો કર્યો. “હાથની જેમ મારી ઇચ્છા પ્રમાણે હલે એવા સ્નાયુને હાડપિંજરના સ્નાયુ કહે છે. હાડકાંને ચોંટીને હાડકાં ખેંચે ને ફેલાવે.”
“પણ હોજરી કે આંતરડા જેવી જગ્યા હલાવતા સ્નાયુ, હું કહું નહીં તોય જાતે કામ કરે છે. એ મન ફાવે તેમ હલાવી શકાતા નથી.”
“હૃદય પણ?” મેં છાતી પર હાથ મૂક્યો. ધડક ધડક, થાક્યા વગર ધબકે છે.
“હા. હૃદયને ધબકાવતો સ્નાયુ ઊંઘતી વખતેય આરામ કરતો નથી.” વાહ, હું ઊંઘું છું ત્યારેય ખંતથી કામ કરતો સ્નાયુ હતો.
ઘરે આવીને, જાતે બાવડું ફુલાવી જોયું
ઘરે પાછી આવીને સૌથી પહેલું કામ. હાથ સીધો લંબાવ્યો, ને પછી હેઈશા! કરીને વાળી જોયો.
તો હાથનો ઉપરનો ભાગ ફૂલીને ઊપસી આવ્યો. બીજા હાથે અડકી જોયું તો કઠણ લાગ્યું.
એ સ્નાયુ ટૂંકો થઈને હાડકું ખેંચે છે એમ કહે છે. સ્નાયુ સંકોચાય એટલે હાડકું એની પાછળ વળે, ને બાવડું ફૂલી ઊઠે!
કોણી, ઘૂંટણ ને માથે પણ ટકોરા મારીને જોયું. ચામડીની અંદર કંઈક કઠણ અડે છે ને? એ બધું હાડકું જ છે. આપણા શરીરના ખૂણે ખૂણે હાડકાં ને સ્નાયુ હાથ મિલાવીને સંતાયેલાં હતાં.
હા સાચું, હાડકાં ને સ્નાયુ મજબૂત કરવા બહાર મોજથી દોડવું-રમવું, ને દૂધ કે સૂકી નાની માછલી જેવાં કૅલ્શિયમવાળાં ખાવાનાં સરખાં ખાવાં એમ કહે છે. આજે સાંજે સૂકી નાની માછલીનું શાક એક કોળિયો વધારે ખાઈશ.
પણ સાંભળ ને… Purum ને એક આંગળીથી આખો પગ દુખતો હતો, ને હું અત્યારે સાજીસમી ઠેકડા મારતી ફરું છું. ન દુખવું એનોય અર્થ એ કે હાડકાં ને સ્નાયુ હળીમળીને કામ કરી રહ્યાં છે? હો હો.
▶ WAGZAK JUMP ની ખરી AR સ્ક્રીન
Didi સાથે AR માં જાતે મળો
← બાજુમાં સરકાવીને જુઓ
મારા શરીરની અંદરનાં હાડકાં ને સ્નાયુ જાતે મળવાં છે?
WAGZAK JUMP — કૂદી પડો દુનિયામાં
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
પ્ર. પગની એક જ જગ્યાએ વાગ્યું તો આખો પગ કેમ દુખે છે?
કારણ કે આપણા શરીરનાં હાડકાં ને સ્નાયુ એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાઈને સાથે કામ કરે છે. પગની આંગળીએ વાગે એટલે એ આંગળીને વીંટળાયેલો સ્નાયુ ને પગ હલાવતો સ્નાયુ ચમકીને તણાય, ને એની સાથે જોડાયેલા પિંડી-સાથળના સ્નાયુ સુધ્ધાં હારબંધ તણાય. એટલે વાગ્યું ભલે એક જ જગ્યાએ હોય, આખા પગમાં ટીસ ઊઠે છે.
પ્ર. માણસના શરીરમાં કેટલાં હાડકાં હોય છે?
મોટેરાંને આશરે 206. નવાઈની વાત એ કે હમણાં જન્મેલા બાળકને આશરે 450, એટલે વધારે. મોટા થતાં થતાં નાનાં હાડકાં એકબીજા સાથે ભળીને સંખ્યા ઘટે છે. હાડકાંમાં ખોપરી, પાંસળીઓ, કરોડરજ્જુ, હાથનાં હાડકાં, પગનાં હાડકાં, હાથ-પગની આંગળીનાં હાડકાં વગેરે આવે, ને હાડકું ને હાડકું અડીને હલે એ જગ્યાને ‘સાંધો’ કહે છે.
પ્ર. હાડકાં ને સ્નાયુ મજબૂત કરવા શું કરવું?
બહાર મોજથી દોડવું-રમવું ને શરીર ખૂબ હલાવવું, અને દૂધ કે સૂકી નાની માછલી જેવાં કૅલ્શિયમવાળાં ખાવાનાં સરખાં ખાવાં સારું. સ્નાયુ હાડકાંને વીંટળાઈને સાચવે છે ને હલાવે છે, ને આપણા વજનનો લગભગ અડધો ભાગ રોકે એટલા અગત્યના છે. સરખું ખાઈએ ને સરખું રમીએ તો હાડકાં ને સ્નાયુ બંને સાથે મજબૂત થાય.
આવતી વખતે ફરી એક મજાની વાર્તા લઈને આવીશ. લિ. Didi.