पोटात गुडगुड — आत कोण रडतंय बरं?
खाऊ खाताना Didi च्या पोटातून सारखा "गुडगुड" आवाज येतो.
आवाज कोण करतंय ते शोधायला Didi दाण्याएवढी लहान होते आणि Ppuri बरोबर पोटातल्या भूलभुलैयातून खाली जाते.
तोंडापासून जठर आणि आतड्यांपर्यंत अन्न कुठे जातं, कसं बदलतं, याचे धागेदोरे एकेक करून शोधताना त्या गुडगुड आवाजाचं रहस्य उलगडतं.
गुडगुड, हा आवाज कुठून येतोय बरं?
गुडगुडगुड—
मी खाऊ चावून चावून खात होते, तेवढ्यात कुठून तरी विचित्र आवाज आला.
मी इकडे तिकडे बघितलं. पण खोलीत तर माझ्याशिवाय कोणीच नाही?
तेवढ्यात पुन्हा एकदा, गुडगुड. मी हळूच पोटावर हात ठेवला, तर आवाज तिथूनच येत होता.
माझ्या पोटात कोणीतरी रडत असल्यासारखा आवाज येत होता, सांगू!
पोट दुखतही नाहीये, मग असं का होतंय? आत्ताच खाल्लेला खाऊ आत गडगडत फिरतोय की काय?
मला कुतूहल वाटलं की राहवतच नाही, तुम्हाला माहीत आहे ना. म्हणून आवाज कोण करतंय ते स्वतःच शोधायचं ठरवलं.
दाण्याएवढं लहान होऊन पोटातल्या भूलभुलैयात
मी WAGZAK JUMP मध्ये "वळवळणाऱ्या पोटातली सफर" डोकावून बघितली.
वनस्पतींचे जाणकार Ppuri सरांनी हात हलवून माझं स्वागत केलं. "नमस्कार, छोट्या शोधक! आज आपण दाण्याएवढे लहान होऊन पोटातल्या भूलभुलैयात फिरणार आहोत."
दाण्याएवढे? माझं शरीर खरंच छोटं छोटं होत असल्यासारखं वाटलं, आणि डोळ्यांसमोर सगळं गरगरलं—
भानावर आले तर मी एका लांबलचक, निसरड्या घसरगुंडीच्या सुरुवातीला उभी होते.
"Ppuri सर, माझ्या पोटातून सारखा गुडगुड आवाज येतोय. तो काय आहे ते शोधायला आलेय."
Ppuri सर हसले. "मग आवाजाच्या मागोमाग खाली जाऊया. अन्न ज्या वाटेनं जातं, त्याच वाटेवर हा आवाजही होतो."
आवाज शोधायचा गुप्तहेर खेळ सुरू!
पहिला धागादोरा — तोंडात अन्नाचे छोटे तुकडे होतात आणि ते मऊ होतं
वर बघितलं तर भलेमोठे दात अन्न कडाकडा चावून त्याचे तुकडे करत होते.
"पचनाची पहिली पायरी म्हणजे दातांनी अन्नाचे छोटे तुकडे करणं," Ppuri सरांनी सांगितलं.
जीभही अन्न इकडे तिकडे फिरवून लाळेत मिसळत होती.
लाळ लागल्यावर कडक अन्न हळूहळू मऊ होऊन त्याचा घट्ट लगदा झाला.
"असं मऊ झालं की घसरगुंडीवरून सर्रकन खाली जाणं सोपं होतं." Ppuri सरांचं ऐकून मी मान हलवली.
पण काहीतरी वेगळं आहे. इथे फक्त अन्न चावण्याचा आवाज येतोय, मघाचा गुडगुड आवाज नाही. आवाज करणारा आणखी खाली असावा.
दुसरा धागादोरा — अन्ननलिकेच्या घसरगुंडीवरून सुईं
गटकन. अन्न गिळलं गेलं, तसं आम्हीही त्याच्याबरोबर ओढले गेलो.
एक लांब, अरुंद नळी घसरगुंडीसारखी पुढे जात होती. तिलाच अन्ननलिका म्हणतात.
तोंड आणि जठर यांना जोडणारी ही वाट आहे.
"आऽऽ, किती वेगानं जातोय!" मी दोन्ही हात वर केले आणि सुईं करत खाली घसरले.
नळी लाटेसारखी हलत आम्हाला खाली ढकलत होती. किती गंमत!
दूर टोकाला एका मोठ्या खोलीसारखं काहीतरी दिसलं. Ppuri सरांनी तिकडे बोट दाखवलं. "जठराजवळ पोहोचलोच आपण!"
तिसरा धागादोरा — जठर वळवळलं आणि शेवटी आवाजाचा माग लागला
जठरात शिरले तर सगळ्या भिंतींवर सुरकुत्या आणि घड्याच घड्या होत्या.
"इथल्या भिंती बघा, किती वळणं आहेत!" मी आश्चर्यानं म्हटलं, तेव्हा Ppuri सरांनी समजावलं.
"अन्न नसतं तेव्हा या घड्या मिटलेल्या असतात. अन्न आत आलं की त्या उलगडतात. मग जठर वीस पटींपेक्षाही मोठं होऊ शकतं."
खरंच, अन्न आत आलं तशा घड्या उलगडल्या आणि खोली खूप मोठी झाली. म्हणजे जठर आपला आकार बदलू शकतं!
तेवढ्यात आमच्या पायाखालची जमीन हलली, छतही हललं. अख्खं जठर वळवळ वळवळ करू लागलं.
"आऽऽ, Ppuri सर! जठर आपल्याला खाऊन टाकणार असं वाटतंय!"
Ppuri सर खळखळून हसले. "घाबरू नकोस, ही जठराची हालचाल आहे. जठर वळवळत पाचक रस आणि अन्न नीट मिसळतंय."
भिंतीतून बाहेर येणारा पाचक रस अन्नात मिसळत होता. हा रस अन्नातले वाईट जंतू मारतो आणि अन्न पचायलाही मदत करतो म्हणे.
त्याच क्षणी सगळीकडून ओळखीचा गुडगुडगुड— आवाज घुमला.
हो, हाच तो! मघाशी माझ्या पोटातून येत होता तोच आवाज!
जठर भराभर वळवळत काम करत होतं, त्याचा हा आवाज होता. शेवटी आवाज कोण करतंय ते सापडलं!
आवाज एकाच जागेतून येत नव्हता — खूप लांब लहान आतडं
पाचक रसात नीट मिसळलेल्या अन्नाच्या मागोमाग आम्हीही पुढच्या वाटेनं खाली गेलो.
पण या वाटेचा शेवटच दिसेना.
"Ppuri सर, हे नक्की किती लांब आहे?" ती वळणावळणाची नळी पुढे पुढे जातच होती.
"हे लहान आतडं आहे. सरळ करून मोजलं तर ते माणसाच्या उंचीच्या पाच पट लांब असतं." पाच पट! माझं तोंड उघडंच राहिलं.
मग हे लहान आतडंही जठरासारखं वळवळू लागलं. पुन्हा गुडगुड आवाज आला!
म्हणजे आवाज करणारा एकच नव्हता. जठर आणि आतडी, सगळेच हलत काम करत होते आणि आवाज करत होते.
"असं हलल्यावर अन्न आणि पाचक रस आणखी चांगले मिसळतात. आणि अन्नही पुढे खाली ढकललं जातं," Ppuri सरांनी सांगितलं.
इथे अन्न आणखी बारीक केलं जातं आणि शरीराला हवे असलेले पोषक घटक शोषून घेतले जातात. पित्ताशय आणि स्वादुपिंडही पचनाला मदत करतात म्हणे. म्हणजे सगळे मिळून एका संघासारखं काम करतात.
शेवटची खोली — मोठं आतडं, सफरीचा शेवट
पोषक घटक शोषून घेतल्यावर उरलेलं अन्न शेवटच्या खोलीत गेलं.
"हे मोठं आतडं आहे. लहान आतड्यापेक्षा ते आखूड असतं, पण दुप्पट रुंद असतं. म्हणून त्याला मोठं आतडं म्हणतात," Ppuri सरांनी बोट दाखवून सांगितलं.
"पण इथे उरलेल्या अन्नाचं काय होतं?" मी विचारलं, तर Ppuri सर हसले.
"इथपर्यंत आलेलं उरलेलं अन्न अर्धवट घट्ट होतं आणि शेवटी त्याची शी होऊन ती शरीराबाहेर जाते."
"ईऽ, घाण!" मी नकळत नाक धरलं, तर Ppuri सरांनी हात हलवला.
"घाण कसली! उरलेलं अन्न नीट बाहेर गेलं की पचन पूर्ण होतं. मगच आपण पुन्हा छान जेवू शकतो!"
ऐकल्यावर पटलं. नीट शी होणं हाही पचनाचाच भाग आहे. तोंडापासून निघालेलं अन्न एवढ्या लांब भूलभुलैयातून इथवर आलं होतं.
पुन्हा आवाज आला, या वेळी मित्राच्या पोटातून
सफर संपवून मी झटकन पुन्हा माझ्या नेहमीच्या आकाराची झाले.
आता मला पोटातल्या आवाजाची अजिबात भीती वाटत नाही. तो तर जठर आणि आतडी मेहनत करत असल्याचा आवाज आहे!
तेवढ्यात माझ्याजवळच्या मित्राच्या पोटातून अगदी तसाच गुडगुडगुड— आवाज आला.
मित्राचा चेहरा लाल झाला. "अं, अं… माझ्या पोटातून विचित्र आवाज येतोय," म्हणत तो गोंधळून गेला.
मी हळूच मित्राच्या पोटाला कान लावला. जठर आणि आतडी वळवळण्याचा आवाज स्पष्ट ऐकू आला.
"यात लाजण्यासारखं काहीच नाही! तुझ्या पोटातही आत्ता जोरात काम सुरू आहे, याची ही खूण आहे." माझं ऐकून मित्रही हसू लागला.
भूक लागल्यावर किंवा जेवण झाल्यावर पोटाला कान लावला की ऐकू येणारा गुडगुड आवाज. तो तर आपल्या सगळ्यांच्या पोटातल्या मित्रांचा काम करण्याचा आवाज होता!
पोटातल्या मित्रांना नीट काम करायला कशी मदत करायची?
आता जेवताना मला एक नवी सवय लागली आहे. नेहमीपेक्षा जास्त वेळा अन्न नीट चावून खायचं.
तोंडातच अन्नाचे छोटे तुकडे केले, की पोटातल्या मित्रांना कमी मेहनतीत अन्न नीट पचवता येतं म्हणे.
मी पाणीही वारंवार पिते आणि वेगवेगळ्या भाज्या व फळंही खाते. त्यामुळे पोटातली वाट घसरगुंडीसारखी गुळगुळीत होते आणि अन्न सर्रकन पुढे जातं म्हणे.
आज रात्री झोपण्याआधी पोटावर हात ठेवून बघाल? गुडगुड आवाज आला तर हळूच त्याला नमस्कार करा.
"आजही खूप काम केलंत, आता छान झोपा!" असं म्हणा. हिही.
▶ WAGZAK JUMP मधली प्रत्यक्ष AR दृश्यं
Didi बरोबर AR मध्ये स्वतः बघा
← आणखी बघायला बाजूला सरकवा
दाण्याएवढं लहान होऊन पोटात शिरून बघायचंय?
WAGZAK JUMP — जगात उडी मारा
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न. पोटातून 'गुडगुड' आवाज का येतो?
जठर आणि आतडी अन्न व पाचक रस नीट मिसळण्यासाठी वळवळतात. त्या वेळी होणारा आवाज म्हणजेच 'गुडगुड' आवाज. भूक लागल्यावर किंवा जेवण झाल्यावर तो सहज ऐकू येतो. हा दुखण्याचा आवाज नसून पचनाचे अवयव मेहनत करत असल्याची छान खूण आहे. पोटाला कान लावला तर तो आणखी स्पष्ट ऐकू येतो.
प्रश्न. तोंडापासून शरीराबाहेर जाईपर्यंत अन्न कोणत्या वाटेनं जातं?
तोंडात दात अन्नाचे छोटे तुकडे करतात आणि लाळेत मिसळून ते मऊ होतं. मग अन्ननलिका नावाच्या लांब नळीतून ते जठरात जातं. जठरात पाचक रसात मिसळून ते आणखी बारीक होतं. माणसाच्या उंचीच्या पाच पट लांब असलेल्या लहान आतड्यात त्यातले पोषक घटक शोषून घेतले जातात. शेवटी मोठ्या आतड्यात उरलेलं अन्न अर्धवट घट्ट होतं आणि शरीराबाहेर जातं. तेव्हा पचन पूर्ण होतं. क्रम असा आहे: तोंड → अन्ननलिका → जठर → लहान आतडं → मोठं आतडं.
प्रश्न. अन्न नीट पचण्यासाठी काय करावं?
अन्न नीट, खूप वेळा चावलं की तोंडातच त्याचे छोटे तुकडे होतात. त्यामुळे जठर आणि आतड्यांना कमी मेहनतीत अन्न नीट पचवता येतं. पाणी वारंवार प्यायलं आणि वेगवेगळ्या भाज्या व फळं खाल्ली की पोटातली वाट गुळगुळीत होते आणि अन्न सहज पुढे जातं. 4-12 वर्षांच्या मुलांना आपलं शरीर हसतखेळत समजून घेण्यासाठी हा छान अनुभव आहे.
पुढच्या वेळी धड्यातली आणखी एक मजेशीर गोष्ट घेऊन येईन. तुमची, Didi.