પેટમાં ગુડગુડ — અંદર કોણ રડે છે?
નાસ્તો ખાતી વખતે Didi ના પેટમાંથી વારંવાર "ગુડગુડ" અવાજ આવે છે.
અવાજ કોણ કરે છે એ શોધવા Didi વટાણા જેટલી નાની થઈને Ppuri સાથે પેટની અંદરના ભૂલભુલામણી જેવા રસ્તે નીચે જાય છે.
મોઢાથી જઠર ને આંતરડા સુધી ખોરાક ક્યાં જાય છે ને કેવી રીતે બદલાય છે એના એક પછી એક સંકેત શોધતાં, ગુડગુડ અવાજનું રહસ્ય ઉકેલાઈ જાય છે.
ગુડગુડ, આ અવાજ ક્યાંથી આવે છે?
ગુડગુડગુડ—
હું નાસ્તો ચાવી રહી હતી, ત્યાં ક્યાંકથી અજબ અવાજ આવ્યો.
મેં ચારે બાજુ જોયું. ઓરડામાં તો મારા સિવાય કોઈ નથી?
ત્યાં ફરી એક વાર, ગુડગુડ. મેં હળવેથી પેટ પર હાથ મૂક્યો તો અવાજ ત્યાંથી જ આવતો હતો.
જાણે મારા પેટમાં કોઈ રડતું હોય એવો અવાજ આવતો હતો, બોલો!
દુખતું પણ નથી, તો આવું કેમ થાય છે? હમણાં ખાધેલો નાસ્તો અંદર ગોળગોળ ફરતો હશે?
મને કંઈ જાણવાની ઇચ્છા થાય એટલે રાહ જોવાય જ નહીં. અવાજ કોણ કરે છે એ જાતે શોધવાનું નક્કી કર્યું.
વટાણા જેટલી નાની થઈને પેટની ભૂલભુલામણીમાં
WAGZAK JUMP માં મેં "હલતા પેટની શોધસફર"માં ડોકિયું કર્યું.
છોડના જાણકાર Ppuri એ હાથ હલાવીને મારું સ્વાગત કર્યું. "નમસ્તે, નાનકડી શોધક! આજે આપણે વટાણા જેટલાં નાનાં થઈને પેટની ભૂલભુલામણીમાં ફરવાના છીએ."
વટાણા જેટલી? મારું શરીર સાચે જ નાનું થતું હોય એવું લાગ્યું, ને આંખ સામે બધું ગોળગોળ ફર્યું—
ભાન આવ્યું તો હું લાંબી, લીસી લપસણીના પ્રવેશદ્વાર પાસે ઊભી હતી.
"Ppuri, મારા પેટમાંથી વારંવાર ગુડગુડ અવાજ આવે છે. એ શું છે એ જાણવા આવી છું."
Ppuri હસ્યા. "તો ચાલ, અવાજની પાછળ પાછળ નીચે જઈએ. ખોરાક જે રસ્તે જાય છે, એ જ રસ્તે અવાજ પણ થાય છે."
અવાજ શોધવાની જાસૂસી રમત શરૂ!
પહેલો સંકેત — મોઢામાં ખોરાકના નાના ટુકડા થાય ને ખોરાક નરમ પડે
ઉપર જોયું તો બહુ મોટા દાંત કચકચ કરતા ખોરાકના ટુકડા કરી રહ્યા હતા.
"પાચનનું પહેલું કામ દાંતથી ખોરાકના નાના ટુકડા કરવાનું છે," Ppuri એ કહ્યું.
જીભ પણ ખોરાકને આમતેમ ફેરવીને લાળ સાથે ભેળવતી હતી.
લાળ અડતાં જ કઠણ ખોરાક ધીમે ધીમે નરમ પડ્યો ને ઘટ્ટ લૂગદી જેવો બન્યો.
"આમ નરમ પડે તો લપસણી પરથી સરરર કરતા નીચે જવાનું સહેલું પડે." Ppuri ની વાત સાંભળીને મેં માથું હલાવ્યું.
પણ કંઈક અજબ છે. અહીં તો માત્ર કચકચ ચાવવાનો અવાજ છે, પેલો ગુડગુડ અવાજ નથી. અવાજ કરનાર હજી નીચે હશે.
બીજો સંકેત — અન્નનળીની લપસણી પરથી સરરર
ગટક. ખોરાક ગળાયો કે તરત અમે પણ એની સાથે ખેંચાઈ ગયાં.
સાંકડી ને લાંબી નળી લપસણીની જેમ દૂર સુધી જતી હતી. આને અન્નનળી કહેવાય.
એ મોઢાને જઠર સાથે જોડતો રસ્તો છે.
"અરે, બહુ જ ઝડપ છે!" મેં બંને હાથ ઊંચા કર્યા ને સરરર કરતી નીચે ગઈ.
નળી હલતી હલતી અમને નીચે ધકેલતી હતી. વાહ, કેવી નવાઈની વાત!
છેક નીચે મોટા ઓરડા જેવું કંઈક દેખાયું. Ppuri એ આંગળી ચીંધી. "આપણે જઠર પાસે પહોંચી ગયાં!"
ત્રીજો સંકેત — જઠર હલ્યું, ને આખરે અવાજનું પગેરું મળ્યું
જઠરમાં પ્રવેશતાં જ જોયું કે એની દીવાલો પર બધે કરચલીઓ ને ગડીઓ હતી.
"અહીંની દીવાલ જુઓ, કેટલી વાંકીચૂકી છે!" મારી નવાઈ જોઈને Ppuri એ સમજાવ્યું.
"ખોરાક ન હોય ત્યારે આ ગડીઓ વળેલી રહે છે. ખોરાક આવે એટલે આખી ખૂલી જાય. પછી જઠર વીસ ગણાથી પણ મોટું થઈ શકે."
સાચે જ, ખોરાક આવતાં ગડીઓ ખૂલી ને ઓરડો ઘણો મોટો થઈ ગયો. તો જઠર પોતાનું કદ બદલી શકે છે!
ત્યાં અચાનક અમારા પગ નીચેની જમીન હલી, છત પણ હલી. આખું જઠર હલવા ને વળવા લાગ્યું.
"અરે, Ppuri! લાગે છે જઠર આપણને ખાઈ જશે!"
Ppuri ખડખડાટ હસ્યા. "ગભરાતી નહીં, આ તો જઠરની હલનચલન છે. જઠર હલતું ને વળતું જઠરરસ અને ખોરાકને સરખી રીતે ભેળવે છે."
દીવાલમાંથી નીકળતો જઠરરસ ખોરાક સાથે ભળતો હતો. આ રસ ખોરાકના ખરાબ જીવાણુઓનો નાશ કરે છે ને પચાવવામાં પણ મદદ કરે છે.
એ જ વખતે ચારે બાજુથી ઓળખીતો ગુડગુડગુડ— અવાજ ગુંજ્યો.
હા, આ જ તો છે! હમણાં મારા પેટમાંથી આવતો હતો એ જ અવાજ!
જઠર મહેનતથી હલતું હતું એટલે આ અવાજ થતો હતો. આખરે અવાજ કરનાર મળી ગયો!
અવાજ એક જ જગ્યાએથી નહોતો આવતો — બહુ લાંબું નાનું આંતરડું
જઠરરસ સાથે સારી રીતે ભળેલા ખોરાકની પાછળ અમે પણ આગળના રસ્તે નીચે ગયાં.
પણ આ રસ્તાનો તો છેડો જ દેખાતો નહોતો.
"Ppuri, આ કેટલું લાંબું છે?" વાંકીચૂકી નળી બસ આગળ ને આગળ જતી હતી.
"આ નાનું આંતરડું છે. એને સીધું કરીને માપીએ તો માણસની ઊંચાઈ કરતાં પાંચ ગણું લાંબું થાય." પાંચ ગણું! મારું મોઢું ખુલ્લું રહી ગયું.
પછી આ નાનું આંતરડું પણ જઠરની જેમ હલવા ને વળવા લાગ્યું. ફરી ગુડગુડ અવાજ આવ્યો!
એટલે અવાજ કરનાર એક જ નહોતું. જઠર ને આંતરડાં બધાં સાથે હલતાં હતાં ને અવાજ કરતાં હતાં.
"આમ હલે તો ખોરાક સાથે પાચનરસ વધુ સારી રીતે ભળે. અને ખોરાક પણ આગળ નીચે જતો રહે," Ppuri એ ઉમેર્યું.
અહીં ખોરાકના એકદમ નાના ભાગ થાય છે ને શરીરને જોઈતાં પોષક તત્ત્વો શોષાઈ જાય છે. પિત્તાશય ને સ્વાદુપિંડ પણ બાજુમાંથી પચાવવામાં મદદ કરે છે. બધાં એક ટોળીની જેમ સાથે કામ કરે છે.
છેલ્લો ઓરડો — મોટું આંતરડું, સફરનો અંત
પોષક તત્ત્વો શોષાઈ ગયાં પછી બચેલો કચરો છેલ્લા ઓરડામાં ગયો.
"આ મોટું આંતરડું છે. નાના આંતરડા કરતાં ટૂંકું છે, પણ બમણું પહોળું છે. એટલે એને મોટું આંતરડું કહે છે," Ppuri એ આંગળી ચીંધીને કહ્યું.
"પણ અહીં બચેલી વસ્તુઓનું શું થાય?" મેં પૂછ્યું એટલે Ppuri હસ્યા.
"અહીં સુધી પહોંચેલો કચરો થોડો ઘન બને છે. છેલ્લે એ મળ બને ને શરીરની બહાર નીકળી જાય."
"છી, ગંદું!" મેં આપોઆપ નાક દબાવી દીધું. Ppuri એ હાથ હલાવ્યો.
"ગંદું કેમ? એ સારી રીતે બહાર નીકળે ત્યારે જ પાચન પૂરું થાય. પછી જ આપણે ફરી સ્વાદિષ્ટ ખાવાનું ખાઈ શકીએ!"
સાંભળ્યું તો વાત સાચી લાગી. સારી રીતે મળ નીકળવો એ પણ પાચનનો એક ભાગ છે. મોઢાથી શરૂ થયેલો ખોરાક આટલી લાંબી ભૂલભુલામણીમાંથી પસાર થયો!
ફરી સંભળાયો, આ વખતે મિત્રના પેટમાંથી
શોધસફર પૂરી કરીને હું ઝટ મારા મૂળ કદમાં પાછી આવી ગઈ.
હવે મારા પેટના અવાજથી જરાય ડર નથી લાગતો. એ તો જઠર ને આંતરડાં મહેનતથી કામ કરતાં હોય એનો અવાજ છે!
ત્યાં મારી બાજુમાં ઊભેલા મિત્રના પેટમાંથી એ જ ગુડગુડગુડ— અવાજ આવ્યો.
મિત્રનો ચહેરો લાલ થઈ ગયો. "અં, અં… મારા પેટમાંથી અજબ અવાજ આવે છે," કહીને એ મૂંઝાઈ ગયો.
મેં હળવેથી મિત્રના પેટ પર કાન મૂક્યો. જઠર ને આંતરડાં હલતાં હોય એનો અવાજ ચોખ્ખો સંભળાયો.
"આમાં શરમાવાનું નથી! આ તો તારું પેટ પણ હમણાં મહેનતથી કામ કરે છે એની નિશાની છે." મારી વાત સાંભળીને મિત્ર પણ હીહી કરતો હસી પડ્યો.
ભૂખ લાગે ત્યારે કે જમ્યા પછી પેટ પર કાન મૂકીએ તો ગુડગુડ અવાજ સંભળાય છે. એ તો આપણા બધાના પેટમાં રહેતા મિત્રો કામ કરતા હોય એનો અવાજ છે!
પેટના મિત્રોને સારી રીતે કામ કરવામાં મદદ કેવી રીતે કરવી
હવે જમતી વખતે મને એક નવી ટેવ પડી છે. ખોરાકને પહેલાં કરતાં વધુ વાર, બરાબર ચાવું છું.
મોઢામાં જ નાના ટુકડા કરી દઈએ તો પેટના મિત્રો ઓછી મહેનતે સારી રીતે પચાવી શકે છે.
હું વારંવાર પાણી પણ પીઉં છું ને જુદાં જુદાં શાકભાજી અને ફળ ખાઉં છું. એનાથી પેટનો રસ્તો લપસણી જેવો લીસો બને ને ખોરાક સરરર કરતો સહેલાઈથી પસાર થાય છે.
આજે રાતે સૂતાં પહેલાં પેટ પર એક વાર હાથ મૂકી જોજો. ગુડગુડ અવાજ સંભળાય તો હળવેથી એને કહેજો.
"આજે પણ બહુ મહેનત કરી, હવે સરસ ઊંઘજે!" આમ. હીહી.
▶ WAGZAK JUMP ની સાચી AR સ્ક્રીનો
Didi સાથે AR માં જાતે જોઈ લો
← આંગળીથી બાજુએ સરકાવીને જુઓ
વટાણા જેટલાં નાનાં થઈને પેટની અંદર જવું છે?
WAGZAK JUMP — કૂદકો મારો દુનિયાની અંદર
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પ્રશ્ન. પેટમાંથી 'ગુડગુડ' અવાજ કેમ આવે છે?
જઠર ને આંતરડાં ખોરાક અને પાચનરસને સરખી રીતે ભેળવવા માટે હલે છે ને વળે છે. ત્યારે થતો અવાજ જ 'ગુડગુડ' અવાજ છે. ભૂખ લાગે ત્યારે કે જમ્યા પછી એ સહેલાઈથી સંભળાય છે. એ દુખાવાની નિશાની નથી, પણ પાચનના અંગો મહેનતથી કામ કરે છે એની સારી નિશાની છે. પેટ પર કાન મૂકશો તો વધુ ચોખ્ખો સંભળાશે.
પ્રશ્ન. ખોરાક મોઢાથી શરીરની બહાર નીકળે ત્યાં સુધી કયા રસ્તે જાય છે?
મોઢામાં દાંત ખોરાકના નાના ટુકડા કરે છે ને લાળ સાથે ભળીને ખોરાક નરમ પડે છે. પછી એ અન્નનળી નામની લાંબી નળીમાંથી નીચે જઠરમાં જાય છે. જઠરમાં જઠરરસ સાથે ભળીને એના હજી નાના ભાગ થાય છે. માણસની ઊંચાઈ કરતાં પાંચ ગણાં લાંબા નાના આંતરડામાં પોષક તત્ત્વો શોષાય છે. છેલ્લે મોટા આંતરડામાં બચેલો કચરો અડધો ઘન બને ને શરીરની બહાર નીકળે ત્યારે પાચન પૂરું થાય છે. ક્રમ આ છે: મોઢું → અન્નનળી → જઠર → નાનું આંતરડું → મોટું આંતરડું.
પ્રશ્ન. ખોરાક સારી રીતે પચે એ માટે શું કરવું?
ખોરાકને ઘણી વાર બરાબર ચાવવાથી મોઢામાં જ એના નાના ટુકડા થઈ જાય છે. એટલે જઠર ને આંતરડાં ઓછી મહેનતે સારી રીતે પચાવી શકે છે. વારંવાર પાણી પીવાથી ને જુદાં જુદાં શાકભાજી અને ફળ ખાવાથી પેટનો રસ્તો લીસો બને છે ને ખોરાક સહેલાઈથી પસાર થાય છે. 4-12 વર્ષનાં બાળકો માટે રમતાં રમતાં આપણા શરીર વિશે શીખવાની આ સરસ રીત છે.
આવતી વખતે ફરી મજાની પાઠની વાર્તા લઈને આવીશ. પ્રેમથી, Didi.