Іште құрқ-құрқ — кім жылап жатыр екен?
Дәмдік жеп отырсам, Didi-дің ішінен үнемі «құрқ-құрқ» деген дыбыс шығады.
Дыбыстың иесін табу үшін Didi бұршақтай кішірейіп, Ppuri-мен бірге іштегі лабиринтті бойлай төмен түседі.
Ауыздан асқазанға, ішекке дейін тамақ қайда барып, қалай өзгеретінін дәлелдерді бір-бірлеп қуып отырсаң, әлгі құрқ-құрқ дыбысының кім екені дәл анықталады.
Құрқ-құрқ — бұл дыбыс қайдан шығып жатыр?
Құр-құр-құрқ —
Дәмдікті шайнап отырсам, әлдеқайдан бір түсініксіз дыбыс шықты.
Жан-жағыма қарадым. Бөлмеде менен басқа ешкім жоқ қой?
Содан тағы бір рет, құрқ-құрқ. Қолымды ақырын ішіме қойсам, дәл сол жерден екен.
Менің ішімде біреу жылап жатқандай дыбыс шығады.
Ауырмаса да, неге бұлай? Әлде әлгінде жеген дәмдік іште домалап жүр ме?
Қызыққан нәрсеме шыдай алмайтыным белгілі ғой. Дыбыстың иесін өзім іздеп табуға бел будым.
Бұршақтай кішірейіп, іштегі лабиринттің ішіне
WAGZAK JUMP-тан «Бұлқ-бұлқ іш ішін зерттеу» әңгімесін ашып қарадым.
Өсімдік ғалымы Ppuri қол бұлғап қарсы алды. «Сәлем, кішкентай зерттеуші! Бүгін бұршақтай кішірейіп, іштегі лабиринтті зерттейміз.»
Бұршақтай ма? Денем шынымен жиырылып бара жатқандай сезілді де, көз алдым айналып —
Есімді жисам, ұзынша әрі тайғақ сырғанақтың кіреберісінде тұр екенмін.
«Ppuri-ау, менің ішімнен үнемі құрқ-құрқ деген дыбыс шығады. Сол не екенін білгім келіп келдім.»
Ppuri жымиып қана қойды. «Онда дыбысты қуып төмен түсейік. Тамақтың жүретін жолы — дәл сол дыбыс шығатын жол ғой.»
Дыбысты қуған детектив ойыны басталды.
Бірінші дәлел — ауызда ұсақтап, жұмсартады
Жоғары қарасам, орасан үлкен тістер тамақты қырт-қырт ұсақтап жатыр.
«Ас қорытудың ең алғашқысы — тіспен тамақты ұсақтау екен.» деп Ppuri түсіндірді.
Тіл де тамақты ары-бері аударып, сілекеймен араластырып жатыр.
Сілекей тигенде қатты тамақ бірте-бірте жұмсарып, қоюланып барады.
«Осылай жұмсарса ғана сырғанақпен оңай сырғып түседі.» деген Ppuri-дің сөзіне бас изедім.
Бірақ түсініксіз. Мұнда тек қырт-қырт шайнаған дыбыс қана бар, әлгі құрқ-құрқ емес. Дыбыстың иесі одан төменде шығар.
Екінші дәлел — өңеш сырғанағымен зу
Жұтып қойды. Тамақ жұтылған сәтте біз де қоса ағып кеттік.
Тар әрі ұзын түтік сырғанақтай созылып жатыр, мынау өңеш екен.
Ауыз бен асқазанды жалғастыратын жол ғой.
«Ой-ой, тым жылдам!» деп қолымды жоғары көтеріп, зу етіп түстім.
Түтік бізді толқындатып төмен қарай итеріп отырады. Қандай қызық.
Ана шетінде үлкен бөлме сияқты бірдеңе көрінеді. Ppuri нұсқады. «Асқазанға жетіп те қалдық!»
Үшінші дәлел — асқазан бүлкілдеп, ақыры дыбыстың құйрығынан ұстадық
Асқазанның ішіне кірсек, қабырғасы тұтасымен қатпар-қатпар екен.
«Мына қабырғаға қарашы, бүрісіп тұр!» деп таңғалсам, Ppuri түсіндірді.
«Тамақ болмағанда қатпары жиналып тұрады да, кіргенде жазылады екен. Сонда жиырма еседен де көп үлкейе алады.»
Шынымен тамақ кіргенде қатпар жазылып, бөлме кеңейіп кетті. Асқазан көлемін өз қалауынша өзгертеді екен ғой.
Сол кезде болды. Аяқ астымыз толқыды, төбеміз толқыды. Асқазан тұтасымен бүлк-бүлк қозғала бастады.
«Ойбай, Ppuri-ау! Асқазан бізді жеп қоймақ па!»
Ppuri мәз болып күлді. «Қорықпа, бұл — асқазанның жұмысы. Асқазан бүлк-бүлк қозғалып, асқазан сөлі мен тамақты біркелкі араластырып жатыр ғой.»
Қабырғадан сыртылдап шыққан асқазан сөлі тамақпен араласады, ал бұл сөл тамақтағы зиянды бактерияны да жояды, ас қорытуға да көмектеседі екен.
Дәл сол сәтте жан-жақтан құр-құр-құрқ — деген таныс дыбыс жаңғырды.
Иә, дәл осы! Әлгінде ішімнен естілген сол дыбыс!
Асқазан тынымсыз бүлкілдегеннен шығатын дыбыс екен ғой. Дыбыстың иесін ақыры ұстадық!
Дыбыс бір жерден ғана емес екен — таусылмайтын ұзын аш ішек
Асқазан сөлімен жақсы араласқан тамақтың соңынан біз де келесі жолмен төмен түстік.
Бірақ бұл жолдың соңы көрінбейді.
«Ppuri-ау, мынау қанша ұзын өзі?» Иірім-иірім түтік шексіз созыла берді.
«Мынау — аш ішек. Тартып жазып өлшесең, адамның бойынан бес есе ұзын болады екен.» Бес есе дегенде аузым ашылып қалды.
Содан бұл аш ішек те асқазан сияқты бүлк-бүлк қозғала бастады. Тағы да құрқ-құрқ дыбыс шығады!
Демек дыбыстың иесі біреу ғана емес екен. Асқазан да, ішек те бірге қозғалып, дыбыс шығарып жүр екен ғой.
«Осылай қозғалса ғана тамақ пен ас қорыту сөлі көбірек кездеседі. Әрі тамақты төменге қарай үздіксіз жібереді.» деп Ppuri қосты.
Мұнда тамақ шын мәнінде ұсақ бөлшектерге ыдырайды да, денеге керек қоректік заттар сорылып алынады. Өт қабы мен ұйқы безі де қасынан ас қорытуға көмектеседі, бәрі бір команда сияқты жұмыс істейді екен.
Соңғы бөлме — тоқ ішек, саяхаттың соңы
Қоректік заттар түгел сорылып алынған соң, қалған қалдық соңғы бөлмеге барды.
«Мынау — тоқ ішек. Аш ішектен ұзындығы қысқа, бірақ қалыңдығы екі есе кең болғандықтан тоқ ішек дейді.» деп Ppuri түсіндірді.
«Ал мұнда қалғаны не болады?» деп сұрасам, Ppuri жымиды.
«Осында жеткен қалдық жартылай қатып, ең соңында нәжіс болып денеден шығады ғой.»
«Әй, жиренішті!» деп еріксіз мұрнымды жаптым, Ppuri қолын сермеді.
«Несі жиренішті~ Сыртқа дұрыс шығарғанда ғана ас қорыту толық аяқталады. Сонда ғана біз тағы дәмді тамақ жей аламыз ғой!»
Ойлап тұрсам, солай екен. Дәретті дұрыс ашу да ас қорытудың бір бөлігі екен. Ауыздан басталған тамақ осындай ұзын лабиринтті түгел өтіп шыққан ғой.
Тағы естілді, бұл жолы досымның ішінен
Зерттеуді бітіріп, бұрынғы денеме қайта оралдым.
Енді ішімнен шығатын дыбыс мүлде қорқынышты емес. Асқазан мен ішектің тынымсыз жұмыс істеген дыбысы ғой!
Сол кезде қасымдағы досымның ішінен құр-құр-құрқ — дәл сондай дыбыс шықты.
Досым беті қызарып: «Ә, ә… менің ішімнен бір түрлі дыбыс шығады» деп не істерін білмей қалды.
Мен досымның ішіне құлағымды ақырын қойып көрдім. Асқазан мен ішектің бүлкілдеген дыбысы анық естіледі екен.
«Бұл ұялатын нәрсе емес! Сенің ішің де қазір тынымсыз жұмыс істеп жатқанының белгісі ғой.» дегенімде досым сонда ғана хе-хе күліп жіберді.
Қарның ашқанда не тамақ ішкен соң ішіңе құлағыңды қойсаң естілетін құрқ-құрқ дыбысы. Білсем, бәрімізде бар іштегі достарымыздың жұмыс істеген дыбысы екен.
Іштегі достарымызға жұмысын жақсы істеуге көмектесудің жолы
Енді тамақ ішкенде бір әдетім пайда болды. Әдеттегіден көбірек рет мұқият шайнау.
Ауызда ұсақтап берсең, іштегі достарың күшін азырақ жұмсап-ақ ас қорытуды жақсы атқарады екен.
Суды да жиі ішемін, көкөніс пен жемісті де әртүрлі жеп жүремін. Сонда іштегі жол сырғанақтай тегіс болып, тамақ зу-зу жақсы өтеді екен.
Бүгін түнде ұйықтар алдында ішіңе бір қолыңды қойып көресің бе? Құрқ-құрқ дыбыс естілсе, ақырын сәлем беріп қой.
«Бүгін де тынбай жұмыс істедің, жақсы ұйықта!» деп. Хо-хо.
▶ WAGZAK JUMP-тың нақты AR экрандары
Didi-мен бірге AR арқылы өзің көр
← Бүйіріне сырғытып көр
Бұршақтай кішірейіп іштің ішіне кіріп көресің бе?
WAGZAK JUMP — әлемнің ішіне секір
Жиі қойылатын сұрақтар
С. Іштен шығатын «құрқ-құрқ» дыбысы неге пайда болады?
Асқазан мен ішек тамақ пен ас қорыту сөлін біркелкі араластыру үшін бүлк-бүлк қозғалады, сол кезде шығатын дыбыс — дәл сол «құрқ-құрқ» дыбысы. Қарын ашқанда не тамақ ішкеннен кейін жақсы естіледі, әрі ауырғанның емес, ас қорыту мүшелерінің тынымсыз жұмыс істеп жатқанының дені сау белгісі. Ішіңе құлағыңды қойсаң, анығырақ естисің.
С. Тамақ ауыздан денеден шыққанға дейін қандай жолдан өтеді?
Ауызда тіспен ұсақталып, сілекеймен араласып жұмсарған тамақ ұзын түтік — өңеш арқылы асқазанға түседі. Асқазанда асқазан сөлімен араласып одан әрі ұсақталады, ал адамның бойынан бес есе ұзын аш ішекте қоректік заттар сорылады. Ең соңында тоқ ішекте қалған қалдық жартылай қатты күйге айналып денеден шыққанда ас қорыту аяқталады. Реті: ауыз → өңеш → асқазан → аш ішек → тоқ ішек.
С. Ас қорытуды жақсарту үшін не істеу керек?
Тамақты бірнеше рет мұқият шайнасаң, ауызда алдын ала ұсақталатындықтан, асқазан мен ішек күшін азырақ жұмсап-ақ ас қорытуды жақсы атқара алады. Суды жиі ішіп, көкөніс пен жемісті әртүрлі жесең, іштегі жол тегіс болып тамақ жақсы өтеді. 4–12 жастағы балаларға өз денесін көңілді үйренуге қолайлы.
Келесі жолы тағы бір қызық сабақ әңгімесін ала келемін. Сәлеммен, Didi.