Tuproq ichida butunligicha yashiringan toʻq sariq sabzi
Qani, tort! Kim kattarogʻini tortib olarkin?
"Qani, tort! Kim kattarogʻini tortib olarkin? Garov oʻynaymiz!"
Banggu bilan tomorqada tortamiz, tortamiz!!
Faqat bargidan ushlab tortyapman, lekin oyogʻim ostidagi tuproq ham koʻtarilib tushadi. Keyin poʻp! Sabzi butunligicha chiqib keldi.
Tuproq ostidan uzunchoq, toʻq sariq bir narsa chiqdi. Tepasida yashil barglar, pastida toʻq sariq tana. Voy, bu sabzi-ku?!
Men har kuni ovqat bilan qarsillatib yeb yurgan sabzi tuproq ichida butunligicha yotgan ekan. Barglari yer ustidan moʻralab turadi, tanasi esa yer ostida yashiringan.
Yonimda sabzi tanlayotgan buvim tuproq yopishgan sabzimni koʻrib, "Voy, yoʻgʻon oyoqlisini rosa yaxshi tanlabsan-da", deb qah-qah otib kuldilar. Maqtov yoqimli, albatta… Lekin bir daqiqa, bu nega tuproq ichida edi? Demak, mana bu toʻq sariq tana ildizmi?
Banggu oʻzi tortib olgan sabzining tuprogʻini ham qoqmay, qarsillatib chaynab, "Sabzi shunchaki sabzi-da~", dedi. Eh, sendan soʻramasam ham boʻlarkan.
Lekin men qiziqib qolsam, javobini bilmaguncha tinchimayman. Tuproqda oʻssa, nega rangi toʻq sariq? Nega barglari yeb boʻlmaydigandek koʻrinadi? Boshim savollarga toʻlib ketdi. WAGZAK JUMPdagi "Oʻsimliklarni oʻrganamiz" darsini ochdim. Voy, xuddi shu kerak edi!
▶ Didi bilan oʻsimliklar olamiga sayohat videosi
Chumolidek kichrayib, oʻsimlik ichiga kiramiz
"Bugun chumolidek kichrayib, yashil oʻsimlik ichiga kiramiz!" Oʻsimliklarni juda yaxshi biladigan doʻstimiz Ppuri shunday deb qichqirishi bilan tanam kichrayayotgandek boʻldi. Koʻzim oldidagi oʻt bargi birdan baland binodek koʻrinib ketdi. Vo-o-oy!
Purum "Hoy, biz rostdan ham kichraydik!" deb sakray boshladi. Saerom esa "Barg bunaqa koʻrinarkan-da~" deb aylanib yurdi.
Keyin Purum Popo domladan soʻradi. "Lekin oʻsimliklar qanday qilib yiqilmay, tik turadi?" Voy, men ham shuni bilmoqchi edim! Popo domla jilmayib qoʻydilar. "Ichiga kirsak, bilib olasan."
Atrofga qarasam, tanish oʻtlar ekan. "Voy, itquyruq oʻti!" deb Purum barmogʻi bilan koʻrsatdi. Saerom esa "Qoqioʻt ham bor! Uni har kuni yoʻlda koʻraman!" deb quvondi.
Har kuni yonidan oʻtib ketadigan oʻtlarimni yaqindan koʻrsam, xuddi boshqa bir olamga tushib qolgandek boʻldim.
Popo domla "Avval ildizlarni koʻramizmi?" deb tugmani bosdilar. Shunda tuproq ostidan ildizlar shuv etib chiqib keldi.
"Ie, ildizlarning hammasi har xil ekan-ku?" Saerom boshini qiyshaytirdi. Rostdan ham shunday edi. Baʼzilari yoʻgʻon, doʻmboq, boshqalari esa ipdek ingichka boʻlib, har tomonga yoyilgan. Men ildizlarning hammasi bir xil deb oʻylardim, lekin unday emas ekan.
Tuproqda yashiringan narsa ildiz ekan
Ildizni oʻzim ushlab, rosa tortib koʻrdim. Uf, qimir etmaydi-ya! Tuproqqa juda mahkam oʻrnashgan ekan.
Ha, oʻsimlik shamolda ham yiqilmasligining sababi shu ekan-da. Purumning savoliga javob topildi. Boya tomorqada barglardan tortganimda tuproqning ham koʻtarilgani shuning uchun ekan.
Ildiz uchiga diqqat bilan qarasam, tuproqdagi suvni shimayotgan ekan. Xuddi naychadan suv ichgandek.
Shunda Popo domla bir gap aytdilar. "Shu tarzda olingan oziq moddalarni ildizida koʻp saqlaydigan oʻsimliklar ham bor… Turp va sabzi shunday oʻsimliklar."
Voy! Boya tortib olgan sabzim-a!!
Shuning uchun tuproq ichida butunligicha yotgan ekan-da. Sabzi ildiz ekan! Tuproqda oziq moddalarni yigʻib saqlagani uchun shunchalik shirin va qarsildoq ekan.
Turp ham, shirin kartoshka ham shu guruhdan ekan. He-he, men har kuni ildizlarni maza qilib yeb yurgan ekanman.
Poya — suvni yuqoriga olib chiqadigan lift
Endi navbat poyaga. Saerom "Popo domla, daraxt tanasi ham poyami? Uning poʻstlogʻi juda qalin-ku", deb soʻradi. "Toʻgʻri. Poya oʻsimlikni ushlab turadi, uni sovuq va hasharotlardan ham himoya qiladi", deb javob berdilar Popo domla.
Keyin poyani ikkiga yorib koʻrsatdilar. Ichida suv ichadigan naychaga oʻxshash ingichka naychalar qator boʻlib joylashgan ekan.
"Ha!" Purum birinchi boʻlib tushundi. "Ildiz shimib olgan suv shular orqali yuqoriga koʻtarilarkan!" Toʻgʻri. Poya suvni yuqoriga olib chiqadigan lift ekan.
Barg — quyosh nuridan oziq tayyorlaydigan zavod
Keyingisi barg. Popo domla "Barg — quyosh nuridan oziq tayyorlaydigan kichkina zavod" dedilar. Zavod? Shu yupqagina barg-a?
Saerom "Lekin bu barg hali hech narsa qilmayapti-ku?" deganida, Popo domla "Unda kerakli narsalarni qoʻshamizmi?" dedilar.
Quyosh nuri, suv va havoni bittadan qoʻshganimizda, barg yarq! etib, oziq moddalarni tayyorlay boshladi. Xuddi haqiqiy zavoddek!
Saerom chapak chaldi. "Demak, oʻsimliklar quyosh yaxshi tushadigan joyda shuning uchun tez oʻsarkan-da!"
Popo domla davom etdilar. "Shunday tayyorlangan oziq moddalar floema deb ataladigan boshqa naychalar orqali oʻsimlikning hamma joyiga boradi." Ie? Suv koʻtariladigan yoʻl — ksilema va oziq moddalar yuradigan yoʻl — floema alohida ekan. Bitta poyaning ichida ikkita yoʻl bor ekan-da.
Shunda Saerom "Ie? Bargdan suv chiqyapti!" deb qichqirdi. Qarasam, bargga kiydirilgan shaffof xaltacha ichida mayda-mayda suv tomchilari paydo boʻlibdi.
Suv bugʻga aylanib, bargdagi juda kichik teshiklardan chiqib ketgan ekan. Bu teshiklar ogʻizchalar deb atalarkan. Oʻsimlikning shu tarzda suv bugʻlatishi esa transpiratsiya deyilarkan. Oʻsimlik ham bizga oʻxshab terlar ekan-da!
Saerom "Men ham quyoshda turib fotosintez qila olsam edi~" deb hazillashdi. Hammamiz kulib yubordik. He-he.
Gul qanday qilib olmaga aylanadi?
Oxirgisi rang-barang gullar. "Voy, qanday chiroyli~" deb Saerom qoyil qoldi. Popo domla esa "Gullar faqat chiroyli boʻlib turmaydi. Ular juda muhim ishni bajaradi: meva va urugʻ hosil qiladi" dedilar.
Olma gulini kattalashtirib, birga tomosha qildik. Qoq oʻrtasida urugʻchi bor ekan. Urugʻ hosil qilishda asosiy ishni shu bajararkan. Uni oʻrab turgan changchilardan esa gul changi chiqarkan.
Gulga qaraganimizda birinchi boʻlib koʻzimizga tashlanadigan rang-barang qismlar gultojbarglar ekan. Ularni pastdan ushlab turadigan mustahkam qoʻriqchilar esa kosachabarglar ekan. Bu nomlarning hammasini birinchi marta eshitdim.
Saerom "Lekin meva qanday paydo boʻladi?" deb soʻragan paytda, Purum "Voy, asalari!" deb qichqirdi. Viz-viz etib kelgan asalari gulga qoʻndi.
Popo domla sekin tushuntirdilar. "Changchidagi gul changi asalarining tanasiga yopishib, urugʻchiga oʻtyapti, koʻryapsizmi? Gul changining shunday koʻchishi changlanish deb ataladi. Urugʻ hosil boʻlishi uchun shu jarayon kerak."
Purum "Ha, demak, asalari shuning uchun shuncha shoshilib ucharkan-da!" dedi. Asalari shunchaki oʻynab yurgani yoʻq, ishlayotgan ekan.
Keyingi manzara eng zoʻri boʻldi. Urugʻ oʻsgani sari uni oʻrab turgan qism asta-sekin doʻmboqqina olmaga aylandi. Odamlar yoki hayvonlar shu olmani yesa, urugʻlari har tomonga, uzoq-uzoqlarga tarqalarkan.
Saerom "Oʻsha urugʻdan boshqa joyda yana gul oʻsib chiqadi-da!" deb koʻzlarini chaqnatdi. Bitta rang-barang gul mazali olmaga aylanadi, olma esa yana yangi gullarning oʻsishiga yordam beradi. Bu jarayon tugamaydi, yana va yana takrorlanadi. He-he, ajoyib-a?
Hammasi birga ishlaydigan bitta jamoa ekan
Oxirida Popo domla "Suv va oziq moddalar oʻsimlik ichida qanday yurishini birgalikda koʻramizmi?" dedilar. Shunda yoqimtoy suv tomchisi menga gapirdi. "Ta-dam! Men hozirgina ildizdan kirdim!"
Suv tomchisi poya boʻylab shuv etib koʻtarildi. Yoʻlda gulga ham, mevaga ham kirib oʻtdi, oxirida esa bargdagi kichik teshikdan chiqib ketdi. Oziq moddalar ham undan qolishmadi. "Men barg zavodida tayyorlandim!" deb poya boʻylab yurib, meva va ildizlarda asta-sekin toʻplandi.
Buni koʻrib turgan Saerom shunday dedi. "Ildiz, poya, barg va gullar alohida emas, hammasi bir-biriga bogʻlangan ekan." Rostdan ham shunday. Ular bitta jamoa ekan. Hech biri bekor turmas ekan.
Dasturxonimdagi kichkina sayohat
Kechki ovqatda boya tortib olgan sabzim qovurilgan holda dasturxonga keldi! Yonida turp va shirin kartoshka ham bor edi. Boya tomorqada tuprogʻini qoqib yurgan oʻsha sabzavotlarim likopchada butunlay boshqacha koʻrinardi.
"Bularning hammasi ildiz-ku!" Tuproqda qunt bilan toʻplangan oziq moddalar ekan. Buvimga maqtanib aytsam, "Shuning uchun qoldirmay yegin degandim-da", deb kuldilar. Hm.
"Banggu, Banggu~ bu yoqqa kel!" Poyaning ichida suvni yuqoriga olib chiqadigan naycha boʻlsa, rangli suv ham koʻtarilarmikan? Qiziqsang, sinab koʻrish kerak-da.
Oq gulni rangli siyoh qoʻshilgan suvga soldim. Banggu bilan choʻkkalab oʻtirib kutdik.
Birozdan keyin… oq gulbarglarning uchlari rostdan ham koʻkara boshladi! Rangli suv poya orqali yuqoriga koʻtarilibdi. Banggu "Puf!" deb, orqaga yiqilib ketay dedi. (Rangli suv qoʻlga yoki kiyimga tegsa, dogʻini ketkazish qiyin. Shuning uchun kattalar bilan birga ehtiyot boʻlib bajaring!)
Ertasi kuni bogʻda gullarning yonidan shunchaki oʻtib ketolmadim. Yaqinroq qarasam, tanasiga sariq chang yopishgan asalarilar viz-viz uchib yuribdi. Ana shu gul changi-da! Asalarilar uni tashib yurgani uchun mazali mevalar oʻsadi-ku.
Shuning uchun ularga sekingina aytdim. "Rahmat~" Asalarilar eshitmagan boʻlsa ham, mayli. He-he.
Kaftimda bir boʻlak sabzi. Qars-qars, yana tishladim. Bu safar hatto tuproq hidi ham kelayotgandek. Banggu, keyingi safar kim kattaroq turp tortib olishini sinaymizmi? …U ham tuproq ichida butunligicha yashiringanmikan? He-he.
▶ WAGZAK JUMPdagi haqiqiy AR ekranlari
Didi tanishgan oʻsimliklar olamini AR orqali oʻzingiz ham koʻring
← Yon tomonga surib koʻring
Oʻsimlik ichiga oʻzing kirib koʻrmoqchimisan?
WAGZAK JUMP — olam ichiga sakra
Koʻp soʻraladigan savollar
Savol. Sabzi, turp va shirin kartoshka rostdan ham oʻsimlik ildizimi?
Ha, shunday! Ildiz oʻsimlik yiqilmasligi uchun yerni mahkam ushlab turadi, tuproqdagi suvni shimadi va oziq moddalarni saqlaydi. Sabzi va turp oziq moddalarni barg yoki poyada emas, ildizida koʻp toʻplaydi. Biz esa shu doʻmboq ildizlarni maza qilib yeymiz. (Shirin kartoshka — yoʻgʻonlashgan ildiz, yaʼni ildizmeva.)
Savol. Oq gulni rangli suvga solish tajribasini uyda xavfsiz bajarish mumkinmi?
Oq gulni (masalan, chinnigul yoki xrizantemani) oziq-ovqat boʻyogʻi yoki boʻyoq qoʻshilgan suvga solsangiz, rangli suv poyaning suv naychalari orqali koʻtarilib, gulbarglarning rangini oʻzgartirishini koʻrasiz. Bu xavfsiz tajriba, lekin rangli suv qoʻlga yoki kiyimga tegsa, dogʻini ketkazish qiyin boʻlishi mumkin. Shuning uchun fartuk taqib, kattalar bilan birga bajaring. Poyani qaychi bilan kesishda ham kattalar yordam bersin.
Savol. WAGZAK JUMPdan necha yoshdan foydalanish mumkin?
U 4–12 yoshdagi bolalar, asosan boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun yaratilgan. Oʻsimliklar haqidagi darslarni boshlangʻich sinflarning kichik va oʻrta yoshdagi oʻquvchilari qiziqib, oson tushunib oʻrganishi mumkin. Bir xil darslardan koreys tili ham kirgan 30 ta tilda foydalanish mumkin.
Keyingi safar yana qiziq bir hikoya bilan kelaman. Salom bilan, Didi.