Torpağın içində bütöv gizlənən narıncı yerkökü
Haydı! Görək kim daha böyüyünü çıxaracaq!
"Haydı! Görək kim daha böyüyünü çıxaracaq!"
Banggu ilə bağçada çalışırdıq: bir, iki, çək!!
Təkcə yarpaqlardan tutub çəkirdik, amma ayağımızın altındakı torpaq da tərpənirdi. Birdən hop! Bütöv çıxdı.
Torpağın altından uzun, narıncı bir şey çıxdı. Üstündə yaşıl yarpaqlar, altında narıncı bir gövdə. Aaa, bu ki yerköküdür?!
Hər gün yeməyin yanında xırçıldada-xırçıldada yediyim yerkökü torpağın içində bütöv gizlənirmiş. Yarpaqlar yerdən boylanır, qalan hissəsi isə torpağın altında gizlənirdi.
Yanımızda yerkökü seçən nənə torpaqlı yerkökümə baxıb "Bax ha, nə yaxşı, kök birini seçmisən!" dedi və ürəkdən güldü. Tərif eşitmək xoşdur, amma… bir dəqiqə, bu niyə torpağın içində idi? Deməli, bu narıncı hissə kökdür?
Banggu çıxardığı yerkökünün torpağını belə təmizləmədən onu xırçıldada-xırçıldada yeyirdi. "Yerkökü elə yerköküdür də~" dedi. Eh, gərək səndən soruşmayaydım.
Amma mən bir şeylə maraqlananda rahat dayana bilmirəm axı. Torpağın içində böyüyürsə, niyə narıncıdır? Yarpaqları niyə yeməli görünmür? Başımda suallar bir-birini qovurdu. WAGZAK JUMP-da "Bitkiləri araşdıraq" dərsinə baxdım. Aha, axtardığım budur!
▶ Didi ilə bitkiləri araşdırma videosu
Qarışqa boyda olub bitkinin içinə giririk
"Bu gün qarışqa boyda balacalaşıb yaşıl bir bitkinin içinə girəcəyik!" Bitkiləri çox yaxşı tanıyan dostumuz Ppuri bunu deyən kimi hiss etdim ki, bədənim balacalaşır. Qarşımdakı ot yarpağı birdən hündür bir bina boyda göründü. Vaaay!
Purum "Uşaqlar, biz doğrudan da balacalaşmışıq!" deyib hoppanırdı. Saerom isə "Deməli, yarpaq belə görünürmüş~" deyərək fır-fır fırlanırdı.
Sonra Purum Popo müəllimdən soruşdu. "Bəs bitkilər necə olur ki, yıxılmadan dümdüz dayanırlar?" Aaa, mən də bunu bilmək istəyirdim! Popo müəllim sadəcə gülümsədi. "İçəri girəndə biləcəksiniz."
Ətrafa baxanda tanış otlar gördük. "Aaa, qıllıca otu!" Purum barmağı ilə göstərdi. Saerom da sevindi: "Zəncirotu da var! Yolda hər gün gördüyümüz!"
Hər gün yanından keçdiyimiz otlar idi, amma lap yaxından baxanda tamam başqa bir dünya kimi görünürdülər.
Popo müəllim "Əvvəlcə köklərə baxaq?" deyib düyməni basdı. Torpağın altından köklər hop deyə çıxdı.
"Aaa, köklərin hamısı fərqli görünür?" Saerom başını yana əydi. Doğrudan da belə idi. Bəziləri qalın və dolu idi, bəziləri isə sap kimi nazik olub hər tərəfə yayılmışdı. Elə bilirdim, bütün köklər eyni olur. Sən demə, elə deyilmiş.
Torpaqda gizlənən hissə kök imiş
Bir kökdən tutub var gücümlə çəkdim. Uf, heç tərpənmir! Torpağın içində elə möhkəm dayanmışdı ki!
Aha, deməli, külək əsəndə bitki buna görə yıxılmırmış. Purumun sualına cavab tapdıq. Bir az əvvəl bağçada yarpaqlardan tutub çəkəndə torpağın da tərpənməsi buna görə imiş.
Kökün ucuna diqqətlə baxdım. Torpaqdakı suyu çəkib sorurdu. Elə içki çöpü kimi.
Elə bu vaxt Popo müəllim dedi. "Bəzi bitkilər belə topladıqları qida maddələrini köklərində saxlayırlar… Turp və yerkökü də belə bitkilərdir."
Aaa! Bir az əvvəl çıxardığım yerkökü!!
Deməli, buna görə torpağın içində bütöv gizlənmişdi. Yerkökü kök imiş! Torpağın altında qida maddələrini yığıb saxladığı üçün belə şirin və xırçıltılı olurmuş.
Turp da, şirin kartof da belədir. He-he, mən hər gün kök yeyirmişəm!
Gövdə suyu yuxarı aparan liftdir
İndi növbə gövdəyə çatdı. Saerom soruşdu: "Popo müəllim, ağacın gövdəsi də belədir? Axı onun qabığı çox qalındır." Popo müəllim cavab verdi: "Bəli. Gövdə bitkini dik saxlayır, həm də onu soyuqdan və həşəratlardan qoruyur."
Sonra gövdəni yarıb içini göstərdi. İçində nazik içki çöplərinə oxşayan borular sıra ilə düzülmüşdü.
"Aha!" Bunu ilk Purum anladı. "Köklərin sorduqları su bunlarla yuxarı qalxırmış!" Düzdür. Gövdə suyu yuxarı aparan bir lift imiş.
Yarpaq günəş işığından yemək hazırlayan fabrikdir
Sonra yarpaqlara baxdıq. Popo müəllim "Yarpaq günəş işığı ilə yemək hazırlayan balaca bir fabrikdir" dedi. Fabrik? Bu nazik yarpaq?
Saerom "Amma bu yarpaq hələ heç nə etmir?" deyəndə Popo müəllim "Onda ona lazım olanları verək?" dedi.
Günəş işığını, suyu və havanı bir-bir əlavə etdik. Yarpaq parıldadı! Sonra qida maddələri hazırlamağa başladı. Lap əsl fabrik kimi!
Saerom əl çaldı. "Deməli, bitkilər günəşli yerdə buna görə tez böyüyürmüş!"
Popo müəllim əlavə etdi: "Hazırlanan qida maddələri ələkvari borular deyilən başqa bir yolla bitkinin hər yerinə gedir." Aaa? Deməli, suyun qalxdığı yol — su boruları ilə qidanın getdiyi yol — ələkvari borular ayrı imiş. Bir gövdənin içində iki yol varmış!
Elə bu vaxt Saerom "Aaa? Yarpaqdan su çıxır!" deyə səsləndi. Baxdım ki, yarpaqların üstünə keçirilmiş şəffaf torbanın içində xırda su damcıları yaranıb.
Su buxara çevrilib yarpaqdakı çox kiçik dəliklərdən çıxmışdı. Bu dəliklərə ağızcıq deyirlər. Bu hadisənin adı isə transpirasiyadır. Deməli, bitkilər də bizim kimi tərləyirlər!
Saerom "Kaş mən də günəş işığını alıb fotosintez edəydim~" deyə zarafat etdi. Hamımız güldük. Ha-ha.
Çiçək necə almaya çevrilir?
Axırda rəngbərəng çiçəklərə baxdıq. Saerom "Vay, necə gözəldir~" deyəndə Popo müəllim dedi. "Çiçəklər həm də çox vacib bir iş görürlər. Meyvə və toxum yaradırlar."
Alma çiçəyini böyüdüb birlikdə baxdıq. Lap ortasında dişicik var. Toxumun yaranmasında əsas işi o görürmüş. Onun ətrafında düzülən erkəkciklər isə çiçək tozu hazırlayır.
Çiçəyə baxanda ilk gördüyümüz rəngbərəng hissələr ləçəklərdir. Ləçəkləri altdan saxlayan möhkəm qoruyucu isə kasacıqdır. Bu adların hamısını ilk dəfə eşidirdim.
Saerom "Bəs meyvə necə yaranır?" deyə soruşanda Purum "Vay, arıdır!" deyə qışqırdı. Bir bal arısı vızıldaya-vızıldaya gəlib çiçəyin üstünə qondu.
Popo müəllim sakitcə izah etdi: "Görürsünüz? Erkəkcikdəki çiçək tozu arının bədəninə yapışıb dişiciyə daşınır. Yəni çiçək tozu bir yerdən başqa yerə keçir. Bunun elmi adı tozlanmadır. Toxumun yaranması üçün bu baş verməlidir."
Purum "Aha, arı buna görə belə tələsik uçurmuş!" dedi. Deməli, arı işləyirmiş.
Sonrakı səhnə lap gözəl idi. Toxum böyüdükcə onu əhatə edən hissə yavaş-yavaş yumru bir almaya çevrilirdi. İnsanlar və ya heyvanlar o almanı yeyəndə toxumları uzaqlara, müxtəlif yerlərə yayılırmış.
Saeromun gözləri parıldadı: "O toxumdan da başqa bir yerdə çiçək açacaq!" Rəngbərəng bir çiçək dadlı almaya çevrilir, o alma da yeni çiçəklərin yaranmasına kömək edir. Bu, bitmir, dönə-dönə davam edirmiş. He-he, gözəl deyil?
Sən demə, hamısı bir komandadır
Axırda Popo müəllim soruşdu: "Suyun və qida maddələrinin bitkinin içində necə hərəkət etdiyini birlikdə görmək istəyirsiniz?" Elə bu vaxt şirin bir su damcısı mənimlə danışmağa başladı. "Ta-dam! Mən indicə kökdən içəri girdim!"
Su damcısı gövdə boyunca sürətlə yuxarı qalxdı. Çiçəyə də, meyvəyə də baş çəkdi. Axırda isə yarpağın balaca dəliyindən çıxıb getdi. Qida maddələri də geri qalmadı. "Mən yarpaq fabrikində hazırlanmışam!" deyib gövdə boyunca hərəkət etdilər, sonra meyvədə və köklərdə yığılıb qaldılar.
Buna baxan Saerom dedi: "Köklər, gövdə, yarpaqlar və çiçəklər bir-birinə bağlıdırlar." Doğrudan da belədir. Hamısı bir komanda imiş. Hər birinin öz işi varmış.
Yemək süfrəmdə balaca bir səyahət
Axşam süfrəsində gündüz çıxardığım yerkökü qızardılmış halda qarşımda idi! Yanında turp və şirin kartof da vardı. Bir az əvvəl bağçada torpağını təmizlədiyimiz tərəvəzlər idi, amma boşqabda tamam başqa cür görünürdülər.
"Bunların hamısı kökdür axı!" Torpağın içində həvəslə toplanmış qida dolu köklər. Nənəyə bildiklərimi danışanda güldü: "Elə buna görə demişdim ki, hamısını ye, boşqabda saxlama." Eh.
"Banggu, Banggu~ bura gəl!" Gövdənin içində suyu yuxarı aparan boru varsa, rəngli su da yuxarı qalxmazmı? Maraqlıdırsa, sınamaq lazımdır.
Ağ çiçəyi rəngli mürəkkəb qatılmış suya qoydum. Banggu ilə yanaşı çömbəlib gözlədik.
Bir müddət sonra… ağ ləçəklərin ucları doğrudan da mavi rəngə boyanmağa başladı! Rəngli su gövdə boyunca yuxarı qalxmışdı. Banggu "Vaaay!" deyib az qala arxası üstə yıxıldı. (Rəngli su əlinizə və ya paltarınıza dəysə, ləkəsi çətin çıxar. Ona görə təcrübəni bir böyüklə birlikdə, ehtiyatla edin!)
Ertəsi gün parkda çiçəklərin yanından eləcə keçə bilmədim. Diqqətlə baxanda gördüm ki, üstü sarı tozla örtülmüş bal arıları vızıldaya-vızıldaya uçurlar. O, çiçək tozudur! Arılar onu daşıdıqları üçün dadlı meyvələr yaranır axı.
Ona görə yavaşca dedim. "Çox sağ olun~" Arılar yəqin məni eşitmədilər, amma nə olsun? He-he.
Ovcumda bir dilim yerkökü vardı. Xırç! Bir dişlək də aldım. Bu dəfə elə bil torpağın qoxusunu da hiss etdim. Banggu, gələn dəfə yarışıb turp çıxaraq? …Görəsən, o da torpaqda bütöv gizlənib? Ha-ha.
▶ WAGZAK JUMP-dan əsl AR görüntüləri
Didi ilə bitkilər dünyasını AR vasitəsilə özünüz kəşf edin
← Yana sürüşdürüb baxın
Bitkinin içinə girmək istəyirsən?
WAGZAK JUMP — Dünyanın içinə hoppan!
Tez-tez verilən suallar
Sual. Yerkökü, turp və şirin kartof həqiqətən bitkilərin kökləridir?
Bəli! Köklər bitki yıxılmasın deyə torpağı möhkəm tutur, torpaqdakı suyu sorur və qida maddələrini saxlayır. Yerkökü və turp bu qida maddələrini yarpaq və ya gövdədə deyil, köklərində toplayır. Biz də onların dolu köklərini ləzzətlə yeyirik. (Şirin kartof isə qalınlaşmış kökdür, ona kök yumrusu deyilir.)
Sual. Ağ çiçəyi rəngli su ilə boyama təcrübəsini evdə təhlükəsiz etmək olarmı?
Ağ çiçəyi, məsələn, qərənfil və ya xrizantemanı qida boyası və ya boya qatılmış suya qoyun. Rəngli suyun gövdədəki su boruları ilə yuxarı qalxdığını və ləçəklərin rəngini dəyişdirdiyini görə bilərsiniz. Bu, təhlükəsiz bir təcrübədir, amma rəngli su əlinizə və ya paltarınıza dəysə, ləkəsi çətin çıxa bilər. Ona görə önlük taxın və təcrübəni bir böyüklə birlikdə edin. Gövdəni qayçı ilə kəsəndə də böyüklərdən kömək istəyin.
Sual. WAGZAK JUMP neçə yaşlı uşaqlar üçündür?
4–12 yaşlı uşaqlar, əsasən ibtidai sinif şagirdləri üçün hazırlanıb. Bitki dərsləri ibtidai siniflərin ilk və orta illərində oxuyan uşaqların maraqla izləyə biləcəyi səviyyədədir. Eyni dərsləri Koreya dili də daxil olmaqla 30 dildə öyrənmək olar.
Gələn dəfə yenə maraqlı bir hekayə ilə gələcəyəm. Sevgilərlə, Didi.