જંગલમાં મળેલો મિત્ર, મદદનો રસ્તો કયો હશે?
Didi ને જંગલમાં એક પછી એક પ્રાણી અને છોડ મિત્રો મળે છે, જેમને મદદની જરૂર છે.
દર વખતે મદદ કરવા જાય ત્યારે સામે બે રસ્તા આવી જાય છે. એક રસ્તો સાચી મદદ કરે, તો બીજો ઊલટું મિત્રની મુશ્કેલી વધારે.
સાચી રખેવાળ બનવા કયો રસ્તો પસંદ કરવો? છેવટે શરૂઆતમાં જોયેલા લાલ કાનવાળા કાચબાનું રહસ્ય પણ ખૂલે છે.
તળાવ પાસે લાલ કાન દેખાયા, આ ઠીક હશે?
હું પાસેના તળાવ પાસેથી જતી હતી. ત્યાં એક કાચબો પથ્થર પર તડકો માણતો હતો.
એના કાન પાસે લાંબી લાલ પટ્ટી હતી. રંગ કેટલો ચમકતો હતો!
સુંદર લાગ્યો એટલે ઘણી વાર સુધી જોયા કર્યું. પણ મનમાં કંઈક ખટક્યા કરતું હતું.
અમારા તળાવમાં તો હંમેશાં ગોળ ગોળ કવચવાળા કાચબા જ હતા.
પણ આ લાલ કાનવાળો મિત્ર… ક્યાંથી આવ્યો હશે?
ઘરે લઈ જઈને પાળું? કે અહીં જ રહેવા દઉં? શું કરવું ઠીક હશે, એ સમજાતું જ નહોતું.
એ વખતે મારા હાથમાં જ મદદ હતી. મેં WAGZAK JUMP માં "પ્રકૃતિને સાચવતી જીવસૃષ્ટિની રખેવાળ" ખોલ્યું.
જંગલની વચ્ચોવચ બે રસ્તા આવી ગયા
હું સ્ક્રીનની અંદર સરકી ગઈ, ને આંખ સામે સાચું જંગલ ખૂલી ગયું.
ઝાડ હતાં, તળાવ હતું, ને નાનાં પ્રાણીઓ આમતેમ દોડતાં હતાં.
આજથી હું આ જંગલને સાચવતી જીવસૃષ્ટિની રખેવાળ છું.
પણ દરેક પગલે મારા પગ પાસે બે રસ્તા દેખાઈ જતા!
એક તરફ લીલું તીર, ને બીજી તરફ લાલ તીર.
"મદદનો રસ્તો કયો હશે?" હું જે રસ્તો પસંદ કરું, એનું પરિણામ દેખાશે. અરે, મારું દિલ તો ધડકવા લાગ્યું!
પહેલો વળાંક — પગ ફસાયેલો રીંછ
જંગલની અંદર મને એક મોટો રીંછ મળ્યો. એની છાતી પર સફેદ અર્ધચંદ્ર જેવું નિશાન હતું.
એ છાતી પર અર્ધચંદ્રવાળો કાળો રીંછ છે. આપણા દેશના પહાડોમાં રહેતો આ વહાલો મિત્ર હવે બહુ ઓછો બચ્યો છે, એટલે એને સાચવવો જરૂરી છે.
પણ એ પગ ઉપાડી શકતો નહોતો, ને કણસ્યા કરતો હતો. ધ્યાનથી જોયું તો એના પગે દોરી જેવું કંઈક ચુસ્ત વીંટળાયેલું હતું.
એ તો કોઈએ પહાડમાં છૂપાવીને મૂકેલો ફંદો હતો. પ્રાણીને પકડવાની જાળ!
લો, બે રસ્તા આવી ગયા. કયો પસંદ કરું?
લાલ રસ્તો — ડર લાગે છે, એટલે કંઈ જોયું જ ન હોય એમ આગળ નીકળી જવું.
રીંછ તો ફસાયેલો જ રહે ને કણસ્યા કરે. એના ઘાયલ પગમાં વધુ ને વધુ દુખે. આ તો ઠીક નથી.
લીલો રસ્તો — "જરા રાહ જો, હું તને છોડાવું!" કહીને ધીમે ધીમે ફંદો ખોલવો.
મેં તો તરત જ લીલો રસ્તો પસંદ કર્યો!
મેં કાળજીથી દોરી ઢીલી કરી. રીંછે ઝટ પગ બહાર કાઢ્યો ને ઘાસમાં ધીમે ધીમે ચાલવા લાગ્યો.
જરાય ઈજા થઈ નહોતી! હાશ, મેં રાહતનો શ્વાસ લીધો.
ફંદો મૂકનાર માણસનો ઇરાદો કદાચ ખરાબ ન પણ હોય. છતાં પહાડ તો પ્રાણીઓનું ઘર છે ને!
એમના ઘરમાં ખતરનાક ફંદો ન મૂકાય, એ હવે મને પણ સમજાયું. રીંછ ભાઈ, તું સલામત છે એ કેટલું સારું!
બીજો વળાંક — મુઠ્ઠીભર ઓકનાં ફળ
થોડે આગળ ગઈ તો જમીન પર ઓકનાં ઘણાં ફળ પડ્યાં હતાં.
એક કાકા એ ફળ મુઠ્ઠી ભરી ભરીને ભેગાં કરતા હતા. કદાચ સુંદર લાગ્યાં હશે, એટલે ઘરે લઈ જવા માગતા હશે.
પાસે એક ખિસકોલી ફળ મોંમાં લેવા જતી હતી, પણ અટકી ગઈ ને પગ પછાડવા લાગી.
ફરી બે રસ્તા. કયો પસંદ કરું?
લાલ રસ્તો — મને પણ સુંદર લાગે છે, એટલે ખિસ્સા ભરીને ફળ વીણવાં.
તો ખિસકોલી ને જંગલી ભૂંડ મિત્રોના શિયાળાના ખોરાકનું શું? કોઈ મિત્રને ભૂખ્યા રહેવું પડે. આવું ન ચાલે.
લીલો રસ્તો — ઓકનાં ફળ ત્યાં જ રહેવા દેવાં ને ફક્ત આંખોથી એમની સુંદરતા માણવી.
મેં લીલા પર ટપ કર્યું!
"કાકા, ઓકનાં ફળ તો આપણા પ્રાણી મિત્રોનો શિયાળાનો ખોરાક છે." મેં ધીમેથી કહ્યું. કાકા બોલ્યા, "અરે, મને તો ખબર જ નહોતી. હું તો પ્રાણીઓનો ખોરાક લઈ જતો હતો!" ને એમણે હળવેથી ફળ પાછાં મૂક્યાં.
કાકા ખરાબ નહોતા, એમને બસ ખબર નહોતી. ખબર પડી એટલે તરત જ ફળ વીણવાનું બંધ કર્યું.
સાચું કહું તો મને પણ ક્યારેક સુંદર ચીડનાં શંકુ વીણીને ઘરે લઈ આવવાનું મન થયું છે. પણ હવે એવું નહીં કરું. આપણા માટે એ નાનું ફળ હોય, પણ કોઈના માટે પેટ ભરાય એટલું ભોજન હોય!
ત્રીજો વળાંક — વહાલ આવે એટલે નાસ્તો આપવો?
જંગલમાંથી બહાર આવતાં જોયું કે કોઈ ખિસકોલીને નાસ્તો આપતું હતું.
"કેટલી વહાલી છે!" એમ કહીને એ વ્યક્તિ હસી રહી હતી. મને પણ એ લાગણી સમજાઈ. વહાલું લાગે ત્યારે મારી પાસે જે હોય એ આપી દેવાનું મન થાય.
પણ ફરી બે રસ્તા દેખાયા. કયો પસંદ કરું?
લાલ રસ્તો — હું પણ પાસે ઊભી રહીને નાસ્તો આપું.
પ્રાણીઓને માણસોના ખોરાકની ટેવ પડે, તો એ ધીમે ધીમે જાતે ખોરાક શોધવાનું ભૂલી જાય. પછી પોતાની રીતે જીવવું મુશ્કેલ બને. અરે, તો આ મદદ નથી થતી?
લીલો રસ્તો — નાસ્તો પાછો મૂકી દેવો ને દૂરથી શાંતિથી જોયા કરવું.
હું ધીમેથી લીલા રસ્તે ગઈ.
"ખોરાક આપવાથી તો એમની મુશ્કેલી વધે છે. દૂરથી જોવું જ સૌથી સારું." મેં હળવેથી સમજાવ્યું. એ વ્યક્તિએ કહ્યું, "અરે, તો વહાલ કરવાની રીત કંઈક જુદી જ છે!" ને નાસ્તો પાછો મૂકી દીધો.
સાચી કાળજી રાખવી એટલે નજીક જઈને અડકવું નહીં, પણ દૂરથી શાંતિથી જોયા કરવું. હીહીહી, વહાલ કરવાની કેટલી બધી રીતો છે!
ચોથો વળાંક — સુગંધી પવન ઑર્કિડ મળે ત્યારે
ખડકની કરાડ પર નાનું સફેદ ફૂલ ખીલ્યું હતું. નજીક ગઈ તો મીઠી સુગંધ આવતી હતી.
એ પવન ઑર્કિડ છે. હવે એટલી ઓછી બચી છે કે પહાડોમાં પણ માંડ જોવા મળે. આ છોડ લુપ્ત થવાના જોખમમાં છે.
આટલું સુંદર ફૂલ જાતે જોવા મળ્યું! સુગંધથી મારા નાકમાં ગલગલિયાં થવા લાગ્યાં.
ત્યાં જ દૂર કોઈએ પવન ઑર્કિડને છૂપેથી ખોદીને લઈ જવા હાથ લંબાવ્યો.
છેલ્લી વાર બે રસ્તા. કયો પસંદ કરું?
લાલ રસ્તો — મને પણ સુંદર લાગે છે, એટલે એક છોડ છૂપેથી ખોદીને ઘરે લઈ જવો.
આમ તો ઓછી બચેલી પવન ઑર્કિડ હજી ઓછી થઈ જશે. કદાચ કરાડ પરથી હંમેશ માટે ગાયબ થઈ જાય. ના, એવું ન થાય!
લીલો રસ્તો — છોડ ખોદવો નહીં. એને ખોદીને લઈ જનારનો ફોટો પાડીને કોઈ મોટાને જણાવવું.
મેં તરત લીલો રસ્તો પસંદ કર્યો. ક્લિક!
એક ફોટાથી પવન ઑર્કિડ કરાડ પર જ રહી, ને એની સુગંધ ચારે તરફ ફેલાતી રહી.
આપણે જાતે કોઈને રોકી કે પકડી ન શકીએ, તોય મોટાને જણાવવાથી ને જાણ કરવાથી ઘણી મદદ થાય. "હાશ, આપણે પવન ઑર્કિડને બચાવી લીધી!"
અહીં સુધી આવતાં મને સમજાયું. મદદ કરતો રસ્તો ને મુશ્કેલી વધારતો રસ્તો, બંને વચ્ચે બસ થોડોક જ ફરક છે.
ખબર ન હોવાથી લાલ રસ્તે જવા નીકળેલા લોકો પણ સમજાવ્યું એટલે તરત લીલા રસ્તે પાછા આવ્યા ને!
અરે હા, પેલો લાલ કાનવાળો કાચબો?
જંગલમાંથી બહાર આવી તો ફરી એ જ તળાવ દેખાયું. સવારથી જેના વિશે વિચારતી હતી એ લાલ કાનવાળો કાચબો અહીં જ હતો!
એની પાસે ગોળ ગોળ કવચવાળો એક સ્થાનિક કાચબો હતો. એ તળાવનો કાચબો છે.
ઓહો, તો વાત આ હતી! લાલ કાનવાળો કાચબો દૂરના દેશથી આવેલો મિત્ર છે. એ લાલ કાનવાળો કાચબો છે!
કોઈ એને ઘરે પાળતું હતું, ને પછી તળાવમાં છોડી ગયું. આવા કાચબા વધતા જાય, તો અહીં પહેલેથી રહેતા તળાવના કાચબાનો ખોરાક છીનવાઈ જાય ને રહેવાની જગ્યા પણ ઓછી પડે.
સવારે હું વિચારતી હતી, "ઘરે લઈ જઈને પાળું કે અહીં રહેવા દઉં?" એ યાદ આવ્યું. હવે સમજાયું કે બંને જવાબ સાચા નહોતા!
એને પાળવો કે તળાવમાં છોડી દેવો, બંને મિત્રની મુશ્કેલી વધારતા લાલ રસ્તા હતા.
લાલ કાનવાળો કાચબો ખરાબ નથી. એ પોતાની ઇચ્છાથી અહીં આવ્યો નથી, ને એણે કંઈ ખોટું પણ કર્યું નથી.
પણ તળાવના કાચબાને પણ રહેવાની જગ્યા જોઈએ. એટલે બંનેને મુશ્કેલી ન પડે એમ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરવી પડે.
મેં સ્ક્રીનમાં લાલ કાનવાળા કાચબાને હળવેથી ઊંચકીને અલગ જગ્યાએ ખસેડ્યો. પછી તળાવનો કાચબો આખા તળાવમાં એક ચક્કર તર્યો, જાણે પોતાની જગ્યા પાછી મળી ગઈ હોય!
સવારના પેલા લાલ કાનનું રહસ્ય આખરે ખૂલી ગયું!
કોઈ મિત્ર બહુ વધી જાય, તો કોઈ બહુ ઓછો બચી જાય. ત્યારે આવા બે રસ્તા સામે આવે. દર વખતે લીલો રસ્તો પસંદ કરવો, એ જ તો રખેવાળનું મન હશે!
હવે અમારા તળાવ પાસેથી જઈશ ત્યારે કાન પાસેની એક લાલ પટ્ટી પણ મારી નજરમાંથી નહીં છટકે. હોહો!
▶ WAGZAK JUMP ની સાચી AR સ્ક્રીનો
Didi ને મળેલાં જીવસૃષ્ટિની રખેવાળનાં કામ જાતે AR માં કરી જુઓ
← વધુ જોવા બાજુ તરફ સરકાવો
તું પણ જંગલના વળાંકે લીલો રસ્તો પસંદ કરીશ?
WAGZAK JUMP — દુનિયામાં કૂદકો માર!
વારંવાર પૂછાતા સવાલો
પ્ર. બહારથી આવેલી જાત અને જીવસૃષ્ટિનું સંતુલન બગાડતી જાત એટલે શું?
જે પ્રાણી અને છોડ આપણા દેશમાં પહેલાં રહેતાં નહોતાં, પણ બીજા દેશમાંથી આવ્યાં હોય, એમને બહારથી આવેલી જાત કહે છે. એમાંથી કેટલીક જાત લાલ કાનવાળા કાચબાની જેમ ખૂબ ઝડપથી વધે છે. એ તળાવના કાચબા જેવા સ્થાનિક મિત્રોનો ખોરાક અને રહેવાની જગ્યા છીનવી લે છે. આવી જાતને 'જીવસૃષ્ટિનું સંતુલન બગાડતી જાત' કહે છે. બહારથી આવેલો મિત્ર ખરાબ નથી. એને પોતાની ઇચ્છા વગર અહીં લાવવામાં આવ્યો છે. એની સંખ્યા એટલી વધી જાય કે સંતુલન બગડે, એ મુશ્કેલી છે. એટલે આપણે પ્રકૃતિનું યોગ્ય સંતુલન પાછું લાવવામાં મદદ કરીએ છીએ.
પ્ર. પહાડમાંથી ઓકનાં ફળ કે બીજાં ફળ વીણીને ઘરે લાવી શકીએ?
એને ત્યાં જ રહેવા દેવાં સારાં. ઓકનાં ફળ ખિસકોલી અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓનો શિયાળાનો કિંમતી ખોરાક છે. આપણા માટે એ એક નાનું ફળ છે, પણ પ્રાણી મિત્ર માટે એક વખતનું ભોજન છે. પવન ઑર્કિડ જેવા લુપ્ત થવાના જોખમમાં રહેલા છોડને છૂપેથી ખોદીને લઈ જવાનું પણ ન ચાલે. પ્રકૃતિને જેમ છે એમ રહેવા દો, ને ફક્ત આંખોથી એની સુંદરતા માણો.
પ્ર. બાળકો જાતે જંગલી પ્રાણીઓને મદદ કરી શકે?
જંગલી પ્રાણીઓને જાતે અડકવું કે પકડવું નહીં, એ જ સલામત છે. ઘાયલ પ્રાણી, ફંદો કે કોઈને છૂપેથી છોડ ખોદીને લઈ જતાં જુઓ, તો મોટાને જણાવો કે જાણ કરો. જંગલી પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાનું પણ ટાળો. માણસોના ખોરાકની ટેવ પડે તો એ પોતાની રીતે જીવવાનું ભૂલી શકે છે. દૂરથી શાંતિથી જોયા કરવું એ જ સૌથી મોટી મદદ છે.
આવતી વખતે ફરી મજાની પાઠની વાર્તા લઈને આવીશ. વહાલ સાથે, Didi.