Yer tekis-ku, unda nega Yer sayyorasini dumaloq deyishadi
Purum doim yerga qarab yuraveradi. “Yer tekis-ku, nega hamma uni dumaloq deydi?”
Didi bilan Purum xuddi detektivlardek dalillarni bittalab toʻplab, Yerning dumaloq ekani va aylanib turgani sirini ochadi.
Kecha bilan kunduz, har fasl yulduzlarning almashish sababini ham birga bilib olamiz.
Purum nega yerga qarab yuradi
“Gʻalati… rostdan ham gʻalati…”
Purum ancha vaqtdan beri yerga tikilib yurgandi, birdan Poponing yelkasiga gurs etib urildi.
Nimadan xavotirlanayotganini soʻrasam, Purum labini burdi.
“Opam Yer dumaloq deydi… lekin qancha qarasam ham, yer tekis-ku. Qimirlamaydi ham!”
Aytganini eshitib oʻylasam, rost ekan-a? Men ham har kuni bosib yuradigan bu yer dumaloq koptok ekaniga unchalik ishonolmayman.
Qidirib koʻrgan deya maqtangan Saerom ham “U… u degani…” deb gapini choʻzib turib, keyin baqirdi. “Popo, aytib bering!”
Dalil izlab, osmonga qarab
Popo jilmaydi. “Yuz marta aytsam ham ishonmayapsizlar-a? Unda oʻzimiz borib dalil topaylik.”
“Chiq, Popoca!” Kemasi shuv etib paydo boʻldi va biz osmonga koʻtarildik.
Yer dumaloq ekanini oʻz koʻzimiz bilan tasdiqlaydigan detektiv oʻyini boshlandi.
Birinchi dalil — kema avval tepa qismidan koʻrinadi
Uzoq dengizdan bitta kema suzib kelyapti.
Lekin gʻalati emasmi? Kema butunligicha birdan koʻrinmaydi, tepa qismidan (machtadan) boshlab qalqib chiqadi.
“Kema tubdan qalqib chiqayotgani yoʻq-ku, unda nega avval tepasi koʻrinadi?” — Purum koʻzlarini qisib, chuqur oʻylanib qoldi.
Yer tekis boʻlganda kema butunligicha kichkina koʻrinib, keyin kattalashishi kerak edi.
Avval tepasi koʻrinishi — dengiz koptokdek boʻrtib egilganining belgisi. Oho, bitta dalil topildi!
Ikkinchi dalil — Qutb yulduzining balandligi joyiga qarab boshqacha
Popo tungi osmonni koʻrsatdi. “Qutb yulduzi toʻrt fasl davomida doim shimolda turadi. Lekin qayerda turganingizga qarab uning balandligi boshqacha koʻrinadi.”
“A? Yer tekis boʻlganda qayerdan qaralsa ham bir xil koʻrinishi kerak emasmi?” — Purum birinchi boʻlib sezdi. Toʻgʻri-da, boshqacha koʻrinishi ham yana bitta belgi.
Uchinchi dalil — sunʼiy yoʻldosh surati, ana!
Va hal qiluvchi dalil. Yanada balandroq koʻtarilsak —
Voy, Yer dumaloq koʻrinyapti!
Sunʼiy yoʻldosh koinotdan olgan suratdagi Yer — kim qarasa ham koʻk koptok.
Ilgari faqat taxmin qilishardi, endi esa surat bor-ku. Purum ikki qoʻlini koʻtardi. “Rostdan ham dumaloq ekan-a!”
Yonida Saerom maqtanib qoʻydi. “Koʻrdingmi, men qidirgan toʻgʻri ekan-ku?”
Lekin qimirlaydimi? Kecha bilan kunduzning siri
Dumaloqligini tushundim, lekin Purum aytganidek, rostdan qimirlaydimi?
Popo Yerga sekin turtdi va Yer xuddi pirildoqdek oʻzicha aylana boshladi.
Buni oʻz oʻqi atrofida aylanish deyishar ekan.
Quyosh nuri tushadigan tomoni — kunduz, teskari oʻgirilib nur tushmaydigan tomoni — kecha.
“Aha, Yer aylangani uchun goh kunduz, goh kecha boʻlar ekan-da!” — Purum tizzasiga urdi. Hozirgina yerga tikilib yurgan boladan asar ham qolmadi.
Har faslda yulduzlar nega almashadi
Yer faqat oʻzicha aylanib qolmaydi ham.
Katta bir yoʻl boʻylab Quyosh atrofida yiliga bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Buni Quyosh atrofida aylanish deyishadi.
Shuning uchun har faslda koʻrinadigan yulduz turkumlari oʻzgaradi.
Yozda uchradigan yulduz bilan qishda uchradigan yulduz boshqa-boshqa doʻstlar ekan!
“Demak, Yer yil boʻyi bitta joyda qimirlamay turmas ekan.” — Purumning yuzida endi hammasini tushunganim degan ifoda bor edi.
Uyda oʻzimiz tekshirib koʻramizmi
Bobo xursand boʻlib taklif qildi. “Qorongʻi xonada qoʻl fonari va koptok bilan qilib koʻraylik!”
Koptokni sekin aylantirsang, yorugʻlik tushgan tomoni kunduz, tushmagani kecha. Biz koʻrgan aylanish koʻz oldimizda, ana!
Ppuri globusni aylantirib koʻrdi. “Hozir menda kunduz, demak Yerning narigi tomonidagi doʻstim pishillab uxlab yotgandir-a?”
Men yana bittasini qoʻshdim. Ochiq kechada oila bilan yulduzlarga qarash.
Yer tinmay sayohat qilgani uchun yozgi yulduz doʻstimiz bilan qishki yulduz doʻstimizni navbatma-navbat uchratamiz.
Tekis koʻrinsa ham, biz dumaloq sayyora ustidamiz
Yana yerga tushib, oyogʻimizni dupur-dupur yerga urdik.
Baribir tekis koʻrinadi, qimirlamay turgandek ham tuyuladi.
Lekin endi bilamiz. Biz aylanib turib Quyosh atrofida sayohat qiladigan dumaloq sayyora ustida turgan ekanmiz.
Purum, faqat yerga qaravermay, gohida osmonga ham qaraylik. Biz minib olgan sayyora hozir ham sayohatda-ku.
Bugun kechqurun qaysi yulduz doʻstimiz chiqar ekan? Hoho.
▶ WAGZAK JUMP ilovasining haqiqiy AR ekrani
Didi bilan AR orqali yuzma-yuz uchrashing
← Yon tomonga suring
Dumaloq Yerni oʻzing koʻtarilib koʻrasanmi?
WAGZAK JUMP — sakrab kir, dunyo ichiga
Koʻp beriladigan savollar
Q. Yerning dumaloq ekanini qanday bilsa boʻladi?
Uzoqdan kema kelayotganda butun kema emas, avval tepa qismi (machta) koʻrinishi va joyga qarab Qutb yulduzining balandligi boshqacha koʻrinishi — dumaloqlik belgilaridir. Eng muhimi, sunʼiy yoʻldosh koinotdan olgan suratga qarasangiz, Yer koʻk koptokdek dumaloq ekanini aniq bilib olasiz.
Q. Kecha bilan kunduz nega paydo boʻladi?
Yerning pirildoqdek oʻzicha aylanishini “oʻz oʻqi atrofida aylanish” deyiladi. Shunday aylanar ekan, Quyosh nuri tushadigan tomoni kunduz, nurdan teskari oʻgirilib tushmaydigan tomoni kecha boʻladi. Shuning uchun bir kun davomida kecha bilan kunduz navbatma-navbat keladi.
Q. Har faslda koʻrinadigan yulduz turkumlari nega boshqacha?
Yer Quyosh atrofida yiliga bir marta aylanib chiqadi, buni “Quyosh atrofida aylanish” deyiladi. Shunday aylangani sari Yerning oʻrni doim oʻzgargani uchun har faslda tungi osmonda koʻrinadigan yulduz turkumlari boshqacha boʻladi. Shuning uchun yozda va qishda uchradigan yulduzlar bir-biridan farq qiladi.
Keyingi safar yana qiziqarli dars hikoyasi bilan kelaman. Hurmat bilan, Didi.