જમીન તો સપાટ છે, તો પૃથ્વી ગોળ છે એવું કેમ કહે છે?
Purum સતત નીચે જમીન જ જોઈને ચાલે છે. “જમીન તો સપાટ છે, તો ગોળ છે એવું કેમ કહે છે?”
Didi ને Purum જાસૂસની જેમ એક પછી એક પુરાવા શોધીને, પૃથ્વી ગોળ છે ને ગોળ ગોળ ફરે છે એ રહસ્ય ઉકેલે છે.
દિવસ ને રાત, અને ઋતુ પ્રમાણે તારા બદલાવાનું કારણ પણ સાથે જાણી લઈએ.
Purum નીચે જમીન જ જોઈને કેમ ચાલે છે
“વિચિત્ર છે… સાચે જ વિચિત્ર છે…”
Purum ક્યારનોય નીચે જમીન તરફ તાકીને ચાલતો હતો, ને ધડામ કરતો Popo સરની પીઠે અથડાયો.
શું ચિંતા છે એવું પૂછ્યું તો Purum એ મોઢું ચડાવ્યું.
“દીદી કહે છે કે પૃથ્વી ગોળ છે… પણ હું ગમે તેટલું જોઉં, જમીન તો સપાટ જ છે. હાલતીય નથી!”
એની વાત સાંભળીને એવું જ લાગે ને? રોજ જેના પર ચાલું છું એ જમીન ગોળ દડો હશે એ મનેય ગળે નથી ઊતરતું.
સર્ચ કર્યું હતું એવું કહેતી Saerom પણ “એ… એ તો…” કરતાં અટકી ગઈ ને પછી બૂમ પાડી. “Popo સર, તમે કહો!”
પુરાવા શોધવા, આકાશ ઉપર
Popo સર હળવું હસ્યા. “સો વાર સાંભળો તોય ગળે ન ઊતરે, ખરું ને? તો ચાલો, જાતે પુરાવા શોધવા જઈએ.”
“આવી જા, Popoka!” અવકાશયાન સૂઉ કરતું આવ્યું, ને અમે આકાશ ઉપર ચડ્યાં.
જમીન ગોળ છે એ નજરે જોઈને ખાતરી કરવાની જાસૂસી રમત શરૂ.
પુરાવો એક — વહાણનો ઉપરનો ભાગ પહેલાં દેખાય
દૂર દરિયામાં એક વહાણ આવી રહ્યું છે.
પણ નવાઈ લાગે ને? આખું વહાણ એકસાથે નથી દેખાતું; ઉપરનો ભાગ (ડોલકાઠી) પહેલાં ધીરે ધીરે ઊપસી આવે છે.
“વહાણ કંઈ તળિયેથી ઊપસ્યું નથી, તો ઉપરનો ભાગ પહેલાં કેમ દેખાય?” Purum આંખો ઝીણી કરીને વિચારમાં પડ્યો.
જમીન સપાટ હોય તો વહાણ આખેઆખું નાનું દેખાઈને પછી મોટું થવું જોઈએ ને.
ઉપરનો ભાગ પહેલાં દેખાય એનો અર્થ એ કે દરિયો દડાની જેમ ઉપસેલો વળેલો છે. વાહ, પહેલો પુરાવો મળી ગયો!
પુરાવો બે — ધ્રુવ તારાની ઊંચાઈ જગ્યાએ જગ્યાએ જુદી
Popo સરે રાતના આકાશ તરફ ચીંધ્યું. “ધ્રુવ તારો ચારેય ઋતુમાં હંમેશાં ઉત્તરમાં જ હોય છે. પણ જગ્યાએ જગ્યાએ એની ઊંચાઈ જુદી દેખાય છે.”
“અરે? જમીન સપાટ હોય તો ગમે ત્યાંથી જુઓ એકસરખું જ દેખાવું જોઈએ ને?” Purum એ પહેલાં જ પકડી પાડ્યું. સાચી વાત — જુદું દેખાય એ જ બીજો પુરાવો.
પુરાવો ત્રણ — ઉપગ્રહની તસવીર, બસ આ જ!
ને હવે નિર્ણાયક પુરાવો. વધારે ઊંચે ગયાં એટલે —
વાહ, પૃથ્વી તો ગોળ દેખાય છે!
ઉપગ્રહે અવકાશમાંથી લીધેલી તસવીરમાંની પૃથ્વી તો કોઈ પણ જુએ તો ભૂરો દડો જ લાગે.
જૂના જમાનામાં ફક્ત અટકળ કરતા, પણ હવે તો તસવીર છે ને. Purum એ બંને હાથ ઊંચા કર્યા. “સાચે જ ગોળ છે!”
બાજુમાં Saerom એ છાતી ફુલાવી. “જોયું, મેં સર્ચ કર્યું હતું એ સાચું જ હતું ને?”
પણ ફરે છે એટલે? દિવસ ને રાતનું રહસ્ય
ગોળ છે એ તો સમજાયું, પણ Purum કહે છે એમ સાચે જ ફરતી હશે?
Popo સરે પૃથ્વીને સહેજ ટપલી મારી, ને પૃથ્વી ભમરડાની જેમ જાતે ગોળ ગોળ ફરવા લાગી.
એને પરિભ્રમણ કહે છે.
સૂરજનો પ્રકાશ પડે એ બાજુ દિવસ, ને પીઠ ફેરવીને પ્રકાશ ન મળે એ બાજુ રાત.
“ઓહો, પૃથ્વી ફરે છે એટલે જ દિવસ થાય ને રાત થાય!” Purum એ ઘૂંટણ પર તાળી મારી. હમણાં જ જમીન તાકતો હતો એ Purum ને હવે સરખાવોય નહીં.
ઋતુ પ્રમાણે તારા બદલાવાનું કારણ
ને પૃથ્વી ફક્ત જાતે જ ફરતી નથી.
એક મોટા રસ્તે સૂરજની આસપાસ વરસમાં એક આંટો મારે છે. એને પરિક્રમણ કહે છે.
એટલે જ ઋતુ પ્રમાણે દેખાતાં નક્ષત્રો બદલાય છે.
ઉનાળામાં મળતો તારો ને શિયાળામાં મળતો તારો જુદા દોસ્તો છે!
“એટલે આખું વરસ પૃથ્વી એક જ જગ્યાએ સ્થિર નથી રહેતી.” હવે Purum ના ચહેરા પર બધું સમજાઈ ગયાનો ભાવ છે.
ઘરે જાતે કરી જોઈએ?
Bobo એ ઉત્સાહથી સૂચવ્યું. “અંધારા ઓરડામાં ટોર્ચ ને દડાથી કરી જોઈએ!”
દડાને ધીરે ધીરે ફેરવો એટલે પ્રકાશ પડે એ બાજુ દિવસ, ન પડે એ બાજુ રાત. આપણે જોયેલું પરિભ્રમણ નજર સામે જ!
Ppuri એ પૃથ્વીનો ગોળો ફેરવ્યો. “અત્યારે મારે દિવસ છે, તો પૃથ્વીની સામી બાજુનો દોસ્ત તો ઘસઘસાટ ઊંઘતો હશે ને?”
મેં એક વાત ઉમેરી — ચોખ્ખી રાતે ઘરના બધા સાથે ઉપર તારા જોવાના.
પૃથ્વી ખંતથી મુસાફરી કરે છે એટલે જ આપણે ઉનાળાના તારા-દોસ્ત ને શિયાળાના તારા-દોસ્તને વારાફરતી મળી શકીએ છીએ.
સપાટ દેખાય તોય, આપણે ગોળ તારા ઉપર છીએ
ફરી જમીન પર ઊતરીને પગ ધબ ધબ પછાડી જોયા.
હજીયે સપાટ જ દેખાય છે, ને સ્થિર ઊભી હોય એવું જ લાગે છે.
પણ હવે ખબર છે. આપણે ગોળ ગોળ ફરતા ને સૂરજની આસપાસ મુસાફરી કરતા ગોળ તારા ઉપર ઊભાં છીએ.
Purum, ફક્ત જમીન ન જો; ક્યારેક આકાશ પણ જોઈ લે. આપણે જેના પર બેઠાં છીએ એ તારો અત્યારે પણ મુસાફરીમાં છે.
આજે રાત્રે કયો તારા-દોસ્ત નીકળ્યો હશે? હો હો.
▶ WAGZAK JUMP ની ખરી AR સ્ક્રીન
Didi સાથે AR માં જાતે મળો
← બાજુમાં સરકાવીને જુઓ
ગોળ પૃથ્વી, જાતે ઉપર જઈને જોવી છે?
WAGZAK JUMP — કૂદી પડો દુનિયામાં
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
પ્ર. પૃથ્વી ગોળ છે એ કેવી રીતે જાણી શકાય?
દૂરથી વહાણ આવે ત્યારે આખું વહાણ નહીં પણ ઉપરનો ભાગ (ડોલકાઠી) પહેલાં દેખાય, ને જગ્યાએ જગ્યાએ ધ્રુવ તારાની ઊંચાઈ જુદી દેખાય — એ ગોળ હોવાના પુરાવા છે. સૌથી વધુ તો, ઉપગ્રહે અવકાશમાંથી લીધેલી તસવીર જુઓ એટલે પૃથ્વી ભૂરા દડાની જેમ ગોળ છે એની ખાતરી થઈ જાય.
પ્ર. દિવસ ને રાત કેમ થાય છે?
પૃથ્વી ભમરડાની જેમ જાતે ગોળ ગોળ ફરે એને ‘પરિભ્રમણ’ કહે છે. પરિભ્રમણ કરતાં કરતાં સૂરજનો પ્રકાશ પડે એ બાજુ દિવસ, ને પીઠ ફેરવીને પ્રકાશ ન મળે એ બાજુ રાત થાય છે. એટલે એક દિવસમાં દિવસ ને રાત વારાફરતી આવે છે.
પ્ર. ઋતુ પ્રમાણે દેખાતાં નક્ષત્રો જુદાં કેમ હોય છે?
પૃથ્વી સૂરજની આસપાસ વરસમાં એક આંટો મારે છે, એને ‘પરિક્રમણ’ કહે છે. પરિક્રમણ કરતાં પૃથ્વીની જગ્યા સતત બદલાતી રહે છે, એટલે ઋતુ પ્રમાણે રાતના આકાશમાં દેખાતાં નક્ષત્રો બદલાય છે. એટલે જ ઉનાળામાં ને શિયાળામાં મળતા તારા જુદા હોય છે.
આવતી વખતે ફરી એક મજાના પાઠની વાત લઈને આવીશ. લિ. Didi.