जमीन तर सपाट आहे, मग पृथ्वी गोल आहे असं का म्हणतात?
Purum सारखा खाली जमिनीकडेच बघत चालतोय. “जमीन तर सपाट आहे, मग गोल आहे असं का म्हणतात?”
Didi आणि Purum गुप्तहेरासारखे एकेक पुरावा शोधून, पृथ्वी गोल आहे आणि गोल गोल फिरते आहे हे रहस्य उलगडतात.
दिवस आणि रात्र, तसंच ऋतूनुसार तारे बदलण्याचं कारणही एकत्र समजून घेऊ या.
Purum खाली जमिनीकडेच बघत का चालतोय
“विचित्रच आहे… खरंच विचित्र आहे…”
Purum कधीपासून खाली जमिनीकडे टक लावून चालत होता, आणि धाडकन Popo सरांच्या पाठीवर आदळला.
काय काळजी आहे विचारलं तर Purum ने तोंड वाकडं केलं.
“ताई म्हणते पृथ्वी गोल आहे… पण मी कितीही बघितलं तरी जमीन सपाटच आहे. हलतसुद्धा नाही!”
त्याचं ऐकलं की खरंच तसं वाटतं ना? रोज जिच्यावर चालते ती जमीन गोल चेंडू असेल हे मलाही नीट पटत नाही.
सर्च केलं होतं म्हणणारी Saerom सुद्धा “ते… ते म्हणजे…” करत अडखळली आणि मग ओरडली. “Popo सर, तुम्हीच सांगा!”
पुरावे शोधायला, आकाशात वर
Popo सर हलकेच हसले. “शंभर वेळा ऐकलं तरी पटत नाही ना? मग चला, आपणच पुरावे शोधायला जाऊ.”
“ये रे, Popoka!” अंतराळयान सूऽऽ करत आलं, आणि आम्ही आकाशात वर गेलो.
जमीन गोल आहे हे डोळ्यांनी बघून खात्री करण्याचा गुप्तहेर-खेळ सुरू.
पुरावा एक — जहाजाचा वरचा भाग आधी दिसतो
लांब समुद्रात एक जहाज येतंय.
पण गंमत बघा — अख्खं जहाज एकदम दिसत नाही; वरचा भाग (डोलकाठी) आधी हळूहळू वर येतो.
“जहाज काही तळातून वर आलेलं नाही, मग वरचा भाग आधी का दिसतो?” Purum डोळे बारीक करून विचारात पडला.
जमीन सपाट असती तर जहाज अख्खंच लहान दिसून मग मोठं व्हायला हवं ना.
वरचा भाग आधी दिसतो याचा अर्थ समुद्र चेंडूसारखा फुगून वाकलाय. अरे वा, पहिला पुरावा मिळाला!
पुरावा दोन — ध्रुवताऱ्याची उंची ठिकाणानुसार वेगळी
Popo सरांनी रात्रीच्या आकाशाकडे बोट दाखवलं. “ध्रुवतारा चारही ऋतूंत नेहमी उत्तरेलाच असतो. पण ठिकाणानुसार त्याची उंची वेगळी दिसते.”
“अरे? जमीन सपाट असती तर कुठूनही बघितलं तरी सारखंच दिसायला हवं ना?” Purum नेच आधी ओळखलं. खरंच की — वेगळं दिसणं हाच दुसरा पुरावा.
पुरावा तीन — उपग्रहाचा फोटो, अगदी हाच!
आणि आता निर्णायक पुरावा. आणखी वर गेलो तर —
वाह, पृथ्वी तर गोल दिसतेय!
उपग्रहाने अवकाशातून काढलेल्या फोटोतली पृथ्वी कुणीही बघितली तरी निळा चेंडूच वाटते.
पूर्वी नुसते अंदाज बांधायचे, पण आता तर फोटोच आहे ना. Purum ने दोन्ही हात वर केले. “खरंच गोल आहे!”
शेजारी Saerom ने ऐट केली. “बघ, मी सर्च केलं होतं ते बरोबरच होतं ना?”
पण फिरते म्हणजे? दिवस-रात्रीचं रहस्य
गोल आहे हे कळलं, पण Purum म्हणतो तसं खरंच फिरत असेल का?
Popo सरांनी पृथ्वीला हलकीशी टिचकी मारली, आणि पृथ्वी भोवऱ्यासारखी स्वतःच गोल गोल फिरू लागली.
याला परिवलन म्हणतात.
सूर्यप्रकाश पडतो ती बाजू दिवस, आणि पाठ फिरवून प्रकाश न मिळणारी बाजू रात्र.
“अच्छा, पृथ्वी फिरते म्हणूनच दिवस होतो आणि रात्र होते!” Purum ने गुडघ्यावर थाप मारली. आत्ता जमिनीकडेच बघणारा Purum आणि हा — जमीन-अस्मानाचा फरक.
ऋतूनुसार तारे बदलण्याचं कारण
आणि पृथ्वी फक्त स्वतःभोवतीच फिरत नाही.
एका मोठ्या वाटेने सूर्याभोवती वर्षातून एक फेरी मारते. याला परिभ्रमण म्हणतात.
म्हणूनच ऋतूनुसार दिसणारे तारकासमूह बदलतात.
उन्हाळ्यात भेटणारा तारा आणि हिवाळ्यात भेटणारा तारा वेगवेगळे दोस्त असतात!
“म्हणजे वर्षभर पृथ्वी एकाच जागी स्थिर नसते तर.” आता Purum च्या चेहऱ्यावर सगळं कळल्याचा भाव आहे.
घरी स्वतः करून बघू या?
Bobo ने उत्साहाने सुचवलं. “अंधाऱ्या खोलीत बॅटरी आणि चेंडू घेऊन करून बघू!”
चेंडू हळूहळू फिरवला की प्रकाश पडणारी बाजू दिवस, न पडणारी बाजू रात्र. आपण बघितलेलं परिवलन डोळ्यांसमोरच!
Ppuri ने पृथ्वीचा गोल फिरवून बघितला. “आत्ता माझ्याकडे दिवस आहे, मग पृथ्वीच्या पलीकडचा दोस्त गाढ झोपला असेल ना?”
मी आणखी एक भर घातली — निरभ्र रात्री घरच्यांसोबत वर तारे बघायचे.
पृथ्वी मन लावून प्रवास करते म्हणूनच आपल्याला उन्हाळ्यातले तारा-दोस्त आणि हिवाळ्यातले तारा-दोस्त आळीपाळीने भेटतात.
सपाट दिसली तरी, आपण गोल ताऱ्यावर आहोत
पुन्हा जमिनीवर उतरून पाय धप धप आपटून बघितले.
अजूनही सपाटच दिसते, आणि स्थिरच असल्यासारखी वाटते.
पण आता कळलंय. आपण गोल गोल फिरत सूर्याभोवती प्रवास करणाऱ्या गोल ताऱ्यावर उभे आहोत.
Purum, नुसतं जमिनीकडे बघू नकोस; मधूनमधून आकाशाकडेही बघ. आपण ज्याच्यावर बसलोय तो तारा आत्तासुद्धा प्रवासातच आहे.
आज रात्री कोणता तारा-दोस्त बाहेर आला असेल? हो हो.
▶ WAGZAK JUMP ची खरी AR स्क्रीन
Didi बरोबर AR मधून प्रत्यक्ष भेटा
← बाजूला सरकवून बघा
गोल पृथ्वी, स्वतः वर जाऊन बघायचीय?
WAGZAK JUMP — उडी घ्या जगात
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्र. पृथ्वी गोल आहे हे कसं कळतं?
लांबून जहाज येतं तेव्हा अख्खं जहाज नाही तर वरचा भाग (डोलकाठी) आधी दिसतो, आणि ठिकाणानुसार ध्रुवताऱ्याची उंची वेगळी दिसते — हे गोल असल्याचे पुरावे आहेत. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे उपग्रहाने अवकाशातून काढलेला फोटो बघितला की पृथ्वी निळ्या चेंडूसारखी गोल आहे याची खात्रीच पटते.
प्र. दिवस आणि रात्र का होतात?
पृथ्वी भोवऱ्यासारखी स्वतःभोवती गोल गोल फिरते, त्याला ‘परिवलन’ म्हणतात. परिवलन करताना सूर्यप्रकाश मिळणारी बाजू दिवस, आणि पाठ फिरवून प्रकाश न मिळणारी बाजू रात्र होते. म्हणून एका दिवसात दिवस आणि रात्र आळीपाळीने येतात.
प्र. ऋतूनुसार दिसणारे तारकासमूह वेगळे का असतात?
पृथ्वी सूर्याभोवती वर्षातून एक फेरी मारते, याला ‘परिभ्रमण’ म्हणतात. परिभ्रमण करताना पृथ्वीची जागा सतत बदलत राहते, म्हणून ऋतूनुसार रात्रीच्या आकाशात दिसणारे तारकासमूह बदलतात. त्यामुळेच उन्हाळ्यात आणि हिवाळ्यात भेटणारे तारे वेगवेगळे असतात.
पुढच्या वेळी पुन्हा एका मजेदार धड्याची गोष्ट घेऊन येईन. कळावे, Didi.