Batareykalar yaxshi koʻrinadi, unda nega pult ishlamayapti?
Pult birdan ishlamay qoldi! Batareykalar yaxshi koʻrinadi, unda nega ishlamayapti?
Didi WAGZAK JUMP ichidagi elektr zanjiriga shoʻngʻib, batareykalarni ulashning ikki usuli — ketma-ket va parallel ulashni hamda elektromagnit sirlarini oʻrganadi.
Uyimizning turli joylarida elektr qanday yoʻllardan oqishini Didi bilan birga koʻrib chiqamiz.
Pult birdan ishlamay qoldimi?
"Voy? Nega yoqilmayapti?"
Divanga maza qilib oʻrnashib, multfilm koʻrmoqchi boʻldim. Ammo pultni qancha bossam ham, TV ekrani qop-qorongʻi, hech narsa boʻlmayapti.
Batareykalar tugagandir deb, orqa qopqogʻini chiq etib ochdim-da, ularni chiqarib oldim.
Ie, batareykalar yaxshi koʻrinadi-ku?
Boʻrtib turgan + tomoni ham, tekis - tomoni ham joyida, hech qayeri buzilmagan.
Yaxshi koʻrinsa, nega ishlamayapti? Voy-boʻy! Elektr oʻzi qanday oqadi?!
Shu kichkina idishchadan elektr chiqishi juda-juda qiziq.
Kaftimga qoʻyib, uzoq tikildim, lekin baribir tushunolmadim.
Bangguga koʻrsatsam, "Shunchaki quvvati tugagandir?" dedi-da, pechenyesini qarsillatib yeyaverdi.
Buvim ham shunga oʻxshash gap aytdilar. Lekin men bir narsaga qiziqsam, bilmaguncha tinchimayman-ku.
WAGZAK JUMP da "Qoʻlimdagi elektr qanday ishlaydi?" darsini ochdim. Voy, xuddi shu kerak edi!
Xonaning oʻrtasida elektr zanjiri havoda suzib yuribdi
Koʻz oldimda yaltiragan elektr zanjiri havoga koʻtarildi.
Simlar, lampochkalar va batareykalar rostdan ham havoda suzib turibdi!
Saerom "Jiz-jiz! Elektr olamiga sayohatga chiqamiz!" deb qichqirdi.
Shunda Purum soʻradi. "Elektrning ham kuchi boʻladimi?"
Men ham aynan shuni bilmoqchi edim!
Popo domla jilmaydi. "Oʻzing sinab koʻrsang, bilib olasan."
Bitta batareykani oldim, butun zanjir qorongʻi boʻldi
Avval ikkita batareykani bir qator qilib uladik.
Bu ketma-ket ulash deb atalar ekan.
Lampochka yarq! etib, juda yorqin yondi.
Popo domla "Endi bitta batareykani olib koʻrasanmi?" dedi.
Aytganidek, bittasini chiqarib oldim—
Voy! Chiroq birdan oʻchib qoldi!!
"Nega bunday boʻldi?" Purumning ham koʻzlari katta-katta ochildi.
Popo domla xotirjam tushuntirdi. "Ketma-ket ulangan zanjirda elektr toki oqadigan yoʻl faqat bitta boʻladi. Shu yoʻlning oʻrtasi uzilsa, butun zanjirda tok oqishi toʻxtaydi."
Chiroq juda yorqin yonadi, lekin batareykalar tez tugaydi, uzoqqa yetmaydi.
Ha-a! Demak, pultimdan bitta batareyka chiqib qolsa ham, shuning uchun ishlamay qolarkan.
Bu safar bittasini olsam ham oʻchmadi, xuddi sehr!
Bu safar batareykalarni yonma-yon uladik.
Bu parallel ulash ekan.
Lampochka avvalgidan sal xiraroq, mayin nur sochib yondi.
Popo domla yana soʻradi. "Bitta batareykani olib koʻrasanmi?"
Yana oʻchib qoladi deb, koʻzlarimni qattiq yumdim.
Ie? Oʻchmadi! Xuddi sehr!
Bitta batareykani olsam ham, lampochka avvalgidek yonib turibdi.
"Ie, nega oʻchmadi?" Saerom ham hayron boʻlib, boshini qiyshaytirdi.
Popo domla jilmayib tushuntirdi. "Parallel ulangan zanjirda yoʻllar bir nechta boʻladi. Bittasi uzilsa ham, tok boshqa yoʻldan oqaveradi. Chiroq sal xiraroq yonadi, ammo juda uzoqqa yetadi. Ularni alohida-alohida yoqib, oʻchirish ham mumkin."
Ketma-ket ulansa, yorqin yonadi, ammo tez tugaydi. Parallel ulansa, xiraroq yonadi, lekin uzoqqa yetadi.
Ikkalasining feʼli butunlay boshqacha ekan-ku! He-he-he, elektrning ham feʼli bor ekan.
Lampochkalarni ham bir qator ulasak, feʼli oʻzgaradi
Batareykalarni endi tushundim.
Endi bir nechta lampochkani ulab koʻramiz.
Lampochkalarni ketma-ket uladik. Ularning soni koʻpaygan sari, har biri xiraroq yona boshladi.
Balki hammasi yorugʻlikni boʻlishib olayotgandir.
Ammo parallel ulasak, bittasi olinsa ham, qolganlari avvalgidek yorqin yonaveradi!
Har bir lampochkani alohida yoqib, oʻchirish ham mumkin.
Uyimizdagi har bir xonaning chirogʻini alohida yoqa olishimiz ham shuning uchun ekan.
Elektr magnitga aylanadimi?
Popo domla bu safar juda ajoyib narsani koʻrsatdi.
Mixga simni aylantirib oʻrab, undan tok oʻtkazdik—
Elektr magnitga aylanadimi?!
Sim oʻralgan mixga qogʻoz qisqichlari va kichkina mixlar tap-tap-tap etib yopisha boshladi!
"Voy, mix magnitga aylandi!" Saerom sakrab yubordi.
Bu elektromagnit ekan.
Tok oqayotgandagina magnit boʻladi. Tokni uzsak, yana oddiy mixga aylanadi.
Simni qancha koʻp oʻrasak, magnitning kuchi shuncha ortar ekan.
Simni koʻproq oʻrab koʻrdim, endi unga yanada koʻp qisqich yopishyapti.
Ho-ho, men magnit yasadim!
Pedalni aylantirsam, lampochka yondi
Oxirida velosiped paydo boʻldi.
Generator oʻrnatilgan velosiped!
Pedalni aylantirsam, unga ulangan lampochka yondi.
Sekin aylantirsam, lampochka xira yonadi.
Juda tez aylantirsam, yarq! etib, yorishib ketadi.
Velosipedning tezligi oshgan sari elektrning kuchi ham oshadi.
Oyoqlarimning harakati elektrga aylanarkan-a!
Terga botib, pedalni ancha vaqt aylantirdim.
Elektr ishlab chiqarish shuncha qiyin ekan-da.
Endi chiroqni yoqilganicha qoldirmayman, albatta oʻchiraman.
Nihoyat pultning siri ochildi
"Banggu, buni birga sinab koʻraylik!"
Bu safar uyimizdagi haqiqiy buyum bilan tekshirib koʻrmoqchi edim.
Boyagi ishlamayotgan pultning orqa qopqogʻini yana ochdim.
Batareykalar bir qator boʻlib joylashgan ekan.
"Bular ketma-ket ulangan!"
Demak, bittasi chiqib qolsa yoki quvvati tugasa ham, pult ishlamas ekan. Endi tushundim.
Batareykani olib, + va - qutblarini ham topdim.
Boʻrtib turgan tomoni +, tekis tomoni esa -.
Banggu uni teskari qoʻyibdi. "Puf!" deb, pult ishlamayotganidan hayron boʻldi.
"Qutblarini moslab qoʻyish kerak!" deb tushuntirdim. He-he-he.
Keyin derazadan qurilish maydoniga qaradim. Katta kran temir parchalarini birin-ketin koʻtarayotgan ekan.
Mana shu ham elektromagnit ekan!
Tok oʻtganda magnitga aylanib, temirni koʻtaradi. Tok uzilsa, temirni gurs etib qoʻyib yuboradi.
Ilovada koʻrgan oʻsha kichkina mixli elektromagnit ham xuddi shunday ishlaydi-ku!
Ishlamay qolgan pult yana jonlandi
Ha, boyagi ishlamayotgan pult-chi!
Batareykalarning qutblarini + va - belgilariga moslab joylashtirdim-da, tugmani bosdim—.
Ekran chiq! etib yoqildi.
Ha-ha-ha, yana jonlandi!
Bitta tugmani bosdim, xolos. Ammo endi ichida nima boʻlayotganini ham tasavvur qila olaman.
Kichkina idishchadan chiqqan elektr yoʻl boʻylab oqib, ekranni uygʻotdi-ku.
Baʼzisi yorqin yonadi, tez tugaydi. Baʼzisi mayin yonadi, uzoqqa yetadi. Goh magnit boʻladi, goh yana mixga aylanadi.
Qoʻlimdagi shu kichkina batareyka ichida elektr har kuni sayohat qilib yurgan ekan.
Men esa shu paytgacha faqat tugmani bosib yuribman.
Endi uning ichida nima boʻlishini ozgina boʻlsa ham bilaman. Ho-ho.
▶ WAGZAK JUMP ilovasidan haqiqiy AR tasvirlar
Didi bilan elektr olamiga sayohatni AR orqali oʻzingiz koʻring
← Koʻproq koʻrish uchun yon tomonga suring
Elektr zanjirining ichiga kirib koʻrishni xohlaysanmi?
WAGZAK JUMP — Olamga shoʻngʻi
Koʻp beriladigan savollar
Savol. Ketma-ket va parallel ulashning farqi nimada?
Ketma-ket ulangan batareykalarda elektr oqadigan yoʻl bitta boʻlgani uchun chiroq juda yorqin yonadi. Ammo oʻrtada bitta ulanish uzilsa ham, butun zanjir oʻchadi, batareykalar esa tez tugaydi. Parallel ulashda yoʻllar bir nechta boʻladi. Bittasi uzilsa ham, qolganlari ishlayveradi va uzoqqa yetadi, lekin chiroq sal xiraroq yonadi. Uyimizning har bir xonasida chiroqni alohida yoqib, oʻchira olishimiz parallel ulash tufayli.
Savol. Nega tok uzilganda elektromagnitning magnit kuchi yoʻqoladi?
Elektromagnitda magnit kuchi faqat simdan elektr toki oqib turganda paydo boʻladi. Shuning uchun tok uzilganda u yana oddiy temirga aylanadi. Qurilishdagi kran ham tokni yoqib, oʻchirish orqali temir parchalarini koʻtarib, qoʻyib yuboradi. Simni qancha koʻp oʻrasak, magnitning kuchi shuncha ortadi.
Savol. Uyda elektr bilan bogʻliq qanday xavfsiz mashgʻulotlar qilish mumkin?
Pult yoki oʻyinchoqning orqa qopqogʻini ochib, batareykalar ketma-ketmi yoki parallelmi, deb tekshirish mumkin. Batareykaning boʻrtib turgan + qutbi bilan tekis - qutbini topish ham xavfsiz va qiziqarli. Ammo devordagi rozetkalarga va uydagi elektr simlariga aslo tegmang. Batareykani ogʻizga solish yoki yutib yuborish xavfli, shuning uchun uni hech qachon ogʻzingizga yaqinlashtirmang. Lampochka va batareykalarni ulash tajribalarini albatta kattalar bilan birga bajaring.
Keyingi safar yana qiziqarli dars hikoyasi bilan kelaman. Sizning Didingiz.